İlm-i Mîzân: Kâinattaki İlahi Ölçü, Altın Oran, Hendese ve Adalet Metafiziği

Rahmân Sûresi 7-9. âyet-i kerîmelerde kâinatın yaradılış nizamı şöyle tarif edilir: 'Göğü yükseltti ve mîzânı (ölçüyü) koydu. Sakın mîzânda taşkınlık etmeyin. Ölçüyü adaletle tutun ve tartıyı eksik yapmayın.' Mîzân sadece çarşıda pazarda kullanılan mekanik terazi değil; atomaltı parçacıklardan galaksilerin yörüngelerine, kalbin ahlâkî melekelerinden hücrelerin biyokimyasal dengesine kadar her mertebede hüküm süren ilahî ölçüdür.

İslâm kimyasının atası Câbir bin Hayyân, İlm-i Mîzânı bütün deneysel ilimlerin temeli kılmıştır. Câbir'e göre yeryüzündeki her maddenin bir sayısal karakteri, harfsel ağırlığı ve elementer dengesi vardır. Eğer bir maddenin sıcaklık, soğukluk, kuruluk ve yaşlık oranları mîzân cetveliyle tespit edilirse, bakır veya kurşun gibi kesif madenler tasfiye edilerek en dengeli maden olan Altın (Şems) mertebesine yükseltilebilir.

İmam Gazâlî'nin Miyârü'l-İlm ve El-Kıstâsü'l-Müstakîm eserlerinde açıkladığı üzere, akıl ve mantık zihnin mîzânı; şeriat amellerin mîzânı; takva ise kalbin mîzânıdır. Bir insanda şehvet, gazap ve akıl kuvveleri ifrat veya tefrite kaçarsa mîzân bozulur (zulüm ortaya çıkar). Bu kuvveler itidal üzere dengelenirse İffet, Şecaat ve Hikmet doğar; bu üçünün mükemmel ahenginden ise en yüce fazilet olan Adalet tecellî eder.