İlm-i Tayy-i Mekân ve Tayy-i Zaman: Boyutlararası Geçiş, Neml Sûresi 40. Âyet, Âsaf b. Berhiyâ ve Bast-ı Zaman Fiziği

İslam tasavvuf ontolojisinde ve irfan felsefesinde Tayy-i Mekân (mekânı dürmek, mesafeleri bir anda aşmak) ve Tayy-i Zaman (zamanı katlamak, daraltmak veya genişletmek), fiziksel evrenin katı madde yanılsamasını aşarak melekût ve ceberût âlemlerinin latif kanunlarına tâbi olma halidir. Arapça'da «tayy» (طَيّ) kelimesi, bir kumaşın veya kâğıdın katlanması, dürülmesi anlamına gelir. Enbiyâ Sûresi 104. âyet-i kerîmesinde buyurulan: «O gün gökyüzünü, yazılı kâğıt tomarını dürer gibi düreriz» (يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ) beyanı, kozmik kumaşın ilahi kudret karşısında bükülebilir ve katlanabilir mahiyetine en yüce delildir.

Şeyhü'l-Ekber Muhyiddîn İbnü'l-Arabî el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de tayy-i mekânı iki sınıfa ayırır: Zâhirî Tayy (fiziksel cismin bir mekândan diğerine ışık hızını aşan bir tecelliyle intikali) ve Bâtınî Tayy (kalbin ve idrakin perdeleri aşarak aynı anda birden fazla ruhanî boyutta hazır bulunması). İbnü'l-Arabî'ye göre Hak Teâlâ her an tecellîdedir («Küllü yevmin hüve fî şe'n» - Rahmân 29) ve evren her an yeniden yaratılmaktadır (Teceddüd-i Emsâl). Bir velî kul, Hakk'ın tecellî frekansına uyum sağladığında, bulunduğu ilk noktada fâni olup bir sonraki anda dilediği menzilde yeniden halk edilir.

Kur'ân-ı Kerîm'de tayy-i mekânın en sarih ve sarsıcı örneği Hz. Süleymân (a.s.) kıssasında zikredilir. Neml Sûresi 38-40. âyetlerde Sebe Melikesi Belkıs'ın muazzam tahtının yüzlerce kilometrelik mesafeden Kudüs'e getirilmesi hadisesi anlatılır:

Müfessirlerin cumhuruna göre bu zat, Hz. Süleyman'ın veziri ve İsm-i Âzam ilmine vâkıf olan Âsaf b. Berhiyâ'dır. Cinlerden olan İfrit, tahtı getirmek için «Sen makamından kalkmadan önce» (birkaç saatlik süre) teklif ederken, İlmü'l-Kitâb sahibi olan Âsaf, «Göz kırpma süresinden daha kısa bir anda» (طرفك - tarfetü'l-ayn) getireceğini beyan etmiş ve getirmiştir.

Fahreddin er-Râzî Mefâtîhu'l-Gayb'da bu harikulade hadiseyi üç vechile tefsir eder: Birincisi, yerin Âsaf ile Belkıs'ın sarayı arasında dürülmesidir (İntivâü'l-Arz). İkincisi, tahtın Yemen'de maddeleksizleştirilip (tahallül) Kudüs'te anında yeniden cisimleştirilmesidir (İ'âdetü'l-Halk). Üçüncüsü ise, İsm-i Âzam'ın kozmik rezonansı ile maddeyi dalga boyuna çevirip mekânsızlık boyutundan intikal ettirmektir. Bu durum, ilahi ilmin cinlerin ve ifritlerin kaba enerji kudretinden katbekat üstün olduğunu ispatlar.

Tayy-i mekân mesafeleri dürmek ise, Bast-ı Zaman da zamanı genişletmek, saatler içine asırları sığdırmaktır. Bunun Kur'an'daki en büyük hücceti Kehf Sûresi'nde anlatılan Ashâb-ı Kehf hadisesidir. Roma zulmünden kaçarak mağaraya sığınan yedi muvahhid genç, mağarada 309 sene uyumuşlardır:

«Böylece onları uyandırdık ki kendi aralarında soruşsunlar. İçlerinden biri: 'Ne kadar kaldınız?' dedi. Dediler ki: 'Bir gün veya günün bir kısmı kadar kaldık.'» (el-Kehf, 19). 309 yıllık fiziksel zaman, mağaranın Melekûtî boyutunda yalnızca birkaç saatlik bir biyolojik süre olarak yaşanmıştır.

Tasavvuf literatüründe tayy-i mekân sahibi velîlere Ehl-i Hâtve (adımları uzun olanlar, mesafeleri tek adımda aşanlar) denir. İmâm-ı Rabbânî Ahmed Fârûkî es-Serhendî Mektûbât'ında tayy-i mekânın üç farklı tarzda cereyan ettiğini izah eder:

• 1. Ruhaniyetin Bedene Galebe Çalması: Velî kul riyâzet, oruç ve zikirle cismaniyetini inceltir; bedeni ruhun letafetine bürünür. Ruh mekanla sınırlı olmadığı için beden de ruh gibi mekansızlaşır ve dilediği anda Kâbe-i Muazzama'da veya Arafat'ta temessül eder.
• 2. Âlem-i Misâl Suretiyle Çoğalma (Taaddüd-i Emsâl): Velî tek bir anda birden çok mekânda görünebilir. Bağdat'ta zikir halkasındayken aynı anda Medine-i Münevvere'de Ravza-i Mutahhara'da namaz kılabilir. Her iki meclisteki cemaat de o zâtı kendi gözleriyle müşâhede eder.
• 3. Bast-ı Zamanla Kitap Telifi: Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, İmam Gazâlî ve Abdülkâdir Geylânî gibi zevâtın ömürlerine oranla on binlerce sayfalık devasa külliyatlar kaleme alabilmeleri, bast-ı zaman bereketinin apaçık bir şahididir.

20. ve 21. yüzyıl teorik fiziğinde Albert Einstein ve Nathan Rosen tarafından ortaya konan Einstein-Rosen Köprüleri (solucan delikleri), uzay-zaman dokusunun iki uzak noktasını birbirine bağlayan boyutsal tünellerdir. Genel görelilik kuramına göre kütleçekimi uzay-zamanı büker. Yeterli enerji ve yoğunluk altında uzay katlanabilir ve milyonlarca ışık yılı mesafe bir adım mesafesine inebilir.

Kuantum dolanıklığı (quantum entanglement) deneylerinde iki parçacık arasındaki bilginin ışık hızından anlık olarak (sıfır zamanda) iletilmesi, mevcudatın özünde ayrılık değil vahdet olduğunu ispatlamıştır. Tasavvuf ehlinin asırlar önce «Mekân vehimden ibarettir; hakikatte Hak Teâlâ her yerdedir ve mesafeler gaflet perdesidir» sözü, kuantum alan teorisinin işaret ettiği holografik evren modeliyle tam bir mutabakat içindedir.

Tasavvuf büyükleri, tayy-i mekân gibi fevkalade hallerin gaye değil, yoldaki birer oyuncak ve imtihan vesilesi olduğunu ısrarla vurgulamışlardır. Cüneyd-i Bağdâdî hazretlerine: «Falan zât bir adımda doğudan batıya gidiyor» denildiğinde, o arifler sultanı şu cevabı vermiştir: «İblis de bir anda doğudan batıya uçar; mühim olan şeriat dairesinde bir adım atabilmektir.»

Bu sebeple tayy-i mekân ilmi bir gösteriş veya dünyalık menfaat için asla talep edilmez. Kulun vazifesi nefis putunu kırmak, Hak kapısında kulluğunu bilmek ve kalbini mâsivâdan arındırmaktır.