Zeynüddin el-Âmidî ve Kabartma Yazı Sistemi: Braille'den 500 Yıl Önce Görme Engelliler Alfabesi, Kitâbiyat ve Kütüphanecilik Külliyâtı

İslam medeniyeti, sadece engelleri aşan değil, engelleri insanlık için çığır açıcı icatlara dönüştüren emsalsiz kahramanlarla doludur. Bu kutlu zincirin en parlak halkalarından biri, Diyarbakır (Âmid) kökenli olup Bağdat'ta yaşayan Zeynüddin Ali b. Ahmed b. Yûsuf el-Âmidîdir (ö. 712 / 1312).

Henüz küçük bir çocukken geçirdiği bir hastalık sebebiyle görme yetisini tamamen kaybeden Zeynüddin, bu durumu ilim yolunda bir engel olarak görmeyi reddetmiştir. Dönemin İslam dünyasının en prestijli üniversitesi olan Bağdat Müstansıriyye Medresesi'nde fıkıh, hadis, nahiv (Arap grameri) ve lügat ilimlerinde icazet alarak devrinin en büyük Hanbelî fakihlerinden biri olmuştur.

«Gözün görmemesi, kalbin ve aklın perdeli olmasından evladır. Allah bir kapıyı kapatırsa, kulun gayretiyle bin kapıyı aralar.» — Zeynüddin el-Âmidî

Âmidî, geçimini kimseden yardım almadan, kendi emeğiyle sağlamak üzere Bağdat'ın meşhur Sahhaflar Çarşısı'nda kitap ticaretine ve sahafiyye mesleğine atılmıştır.

Zeynüddin el-Âmidî, çocukluk yıllarında görme duyusunu yitirdikten sonra diğer duyularını, özellikle dokunma (lâmise) ve işitme duyularını insan havsalasının alamayacağı bir hassasiyet derecesine ulaştırmıştır. Modern nörolojide 'duyusal telafi' (sensory compensation) olarak adlandırılan bu fenomen, Âmidî'nin beyninde parmak uçlarını adeta gören birer göze çevirmiştir.

Bir kitabın kağıt kalitesini, vuruş tarzını, mürekkep yoğunluğunu ve kağıdın pamuk ya da keten oranını sadece parmaklarıyla dokunarak tespit edebiliyordu. Bu olağanüstü kabiliyet, onu Sahhaflar Çarşısı'nın en güvenilir eksper ve kitap otoritesi haline getirmiştir.

1829 yılında Louis Braille tarafından geliştirilen altı noktalı kabartma yazı sistemi (Braille alfabesi), görme engelliler için bir milat kabul edilir. Oysa ki Braille'den tam 520 yıl önce, 13. yüzyıl Bağdat'ında Zeynüddin el-Âmidî, tarihte ilk kez görme engellilerin dokunarak okuyabileceği orijinal bir kabartma yazı tekniği icat etmiştir.

Âmidî, kitaplarının fiyatını, sayfa sayısını, müellifini ve cildini başkalarına sormadan, tamamen bağımsız olarak bilmek istiyordu. Bu maksatla Arap alfabesindeki harfleri ve Ebced sayı sistemini sert kağıt şeritler üzerinde kabartarak kitabın iç kapaklarına yapıştırma yöntemini geliştirdi.

İslam tarihçisi İbn Hacer el-Askalânî ed-Dürerü'l-Kâmine'de ve Halîl b. Aybek es-Safedî el-Vâfî bi'l-Vefeyât'ta Zeynüddin el-Âmidî'nin bu dâhiyane tekniğini hayranlıkla kaydederler:

1. Âmidî bir kitap satın aldığında, kalın ve kaliteli kağıttan ince şeritler keserdi.
2. Bu şeritleri parmaklarıyla yuvarlayarak harf ve sayı şekillerine (Arap harfleri ve Ebced rakamları) sokardı.
3. Harfleri nişasta tutkalıyla kitabın iç kapağının köşesine kabartmalı olarak yapıştırırdı.
4. Kitabın alış fiyatını, satış fiyatını, kaçıncı cilt olduğunu ve müellifin adını bu kabartma harflerle kodlardı.

Tutkal kuruduğunda harfler taş gibi sertleşir ve parmak ucuyla gezdirildiğinde anında okunabilirdi. Böylece Âmidî, dükkânındaki hiçbir kitabı bir başkasına okutmaya ihtiyaç duymadan yönetebiliyordu.

Zeynüddin el-Âmidî'nin sahaf dükkânı, dönemin âlimlerinin ve öğrencilerinin buluşma noktasıydı. Bir müşteri gelip belirli bir kitabı istediğinde, Âmidî dükkânındaki yüzlerce raf arasından tek bir tereddüt yaşamadan doğrudan ilgili rafa gider, aranan cildi çeker ve masaya koyardı.

Daha da hayret verici olanı, müşterinin kitabı açıp 'Bu sayfada hangi konu var?' diye sorması halinde, Âmidî'nin parmaklarını satırların üzerinde gezdirerek başlıkları ve fasıl aralarını kabartmalı mürekkep kalınlıklarından ve sayfa yapısından ayırt edebilmesiydi.

Dönemin kaynakları, Zeynüddin el-Âmidî'nin dürüstlüğünü ve hafızasını şöyle tasvir eder: Birisi yıllar önce Âmidî'ye sattığı bir kitabı geri getirse veya bir kitap hakkında ihtilaf çıksa, Âmidî parmağını kapağın içine dokundurur dokundurmaz:

«Bu kitabı filan tarihte şu fiyata almıştım; kârı şu kadardır, şu fiyattan aşağı satmam. İçinde şu kadar varak vardır ve hattatı filancadır.»

der ve tespitleri her zaman yüzde yüz doğru çıkardı. Görmeyen bir insanın bu seviyede bir ticari ve bibliyografik denetim kurabilmesi, Bağdat halkı arasında adeta bir keramet gibi karşılanırdı.

İslam dünyasının en büyük biyografi ve hadis otoritesi İbn Hacer el-Askalânî, Zeynüddin el-Âmidî hakkında şöyle yazar:

«O, âmâ idi; fakat akıl, zekâ ve fetanette gören insanların çoğundan üstündü. Kitapları parmaklarıyla tanır, kendi icat ettiği kabartma harflerle fiyatlarını okurdu. Hiç kimse onu bir kitap konusunda aldatamazdı.»

Büyük edip ve tarihçi Halîl b. Aybek es-Safedî ise görme engelli meşhur şahsiyetleri anlattığı eseri Nektü'l-Himyân fî Nüketi'l-Umyân'da Âmidî'ye özel bir fasıl ayırmış ve onun kabartma yazı yöntemini detaylarıyla dünyaya tanıtmıştır.

Zeynüddin el-Âmidî'yi sadece bir kitapçı ve mucit olarak görmek onun ilmî büyüklüğünü eksik bırakır. O, aynı zamanda ezberinde binlerce hadis-i şerif ve Arap şiiri bulunan muazzam bir hafızdır.

Bağdat camilerinde fıkıh dersleri vermiş, özellikle miras hukuku (ferâiz) gibi çetin matematiksel hesaplar gerektiren sahalarda karmaşık meseleleri zihninden saniyeler içinde çözmüştür. Nahiv sahasında İbn Mâlik'in Elfiye'sini şerh etmiş ve talebelerine dil sevgisi aşılamıştır.

Avrupa Orta Çağında engelliler çoğu zaman toplumdan tecrit edilirken, İslam medeniyeti engelli bireylerin ilim, sanat ve idare kademelerinde en yüksek mevkilerde yer almasını teşvik etmiştir. Sahabeden Abdullah b. Ümmi Mektûm'un Medine'ye vali vekili bırakılmasıyla başlayan bu nebevî gelenek, Zeynüddin el-Âmidî gibi dâhilerin yetişmesine zemin hazırlamıştır.

Louis Braille'in 19. yüzyılda geliştirdiği sistem ile Âmidî'nin 13. yüzyıldaki sistemi kıyaslandığında; her iki sistemin de temel hareket noktası aynıdır: Gözün yerini parmağın alması ve kabartma işaretler üzerinden bilgiye doğrudan erişim. Âmidî, Braille'den beş asır önce bu prensibin mümkün ve uygulanabilir olduğunu fiilen kanıtlamıştır.

Zeynüddin el-Âmidî, insan iradesinin ve ilim aşkının hiçbir fiziki engelle sınırlandırılamayacağının ebedi abidesidir. O, karanlık bir dünyada yaşamış fakat arkasında yüzyılları aydınlatan bir meşale bırakmıştır.

Onun hayatından alınacak evrensel dersler şunlardır:

• Kendi Çözümünü Üretmek: Bir zorlukla karşılaştığında şikâyet etmek yerine kabartma yazıyı icat ederek kendi bağımsızlığını kazanmıştır.
• Onurlu Emek: Başkalarına muhtaç olmadan, kendi dükkânında helal rızkını arayan erdemli bir sahaf ahlakı sergilemiştir.
• Erişilebilirlik Öncüsü: Bilgiye erişimin fiziksel engellerle kısıtlanamayacağını ve her insanın okuma hakkı olduğunu göstermiştir.

Sihravemen Külliyâtı olarak sunduğumuz bu 10 fasıllık monografi, tarihin ilk kabartma yazı mucidi Zeynüddin el-Âmidî'nin aziz hatırasını günümüz dünyasına gururla takdim etmektedir.