İbnü'n-Nedîm: el-Fihrist, Kitaplar Tarihi, Kadîm Medeniyetler, Tercüme Hareketi ve İslâm Kütüphaneciliği Külliyâtı

Hicrî dördüncü (miladî onuncu) yüzyılın Bağdat'ı, dünya tarihinde eşine az rastlanır bir bilgi ve kitap patlamasına sahne olmuştur. Bu entelektüel kozmopolitizmin kalbinde yetişen Ebü'l-Ferec Muhammed b. Ebî Ya'kūb İshâk b. Muhammed b. İshâk el-Varrâk el-Bağdâdî, bilinen adıyla İbnü'n-Nedîm (ö. 385/995 veya 388/998), İslâm medeniyetinin ilk ve en kapsamlı evrensel kütüphanecisi ve bibliyografıdır. Babası ve kendisi 'varrâk' (kitap istinsah eden, ciltleyen, satan ve yayıncılık yapan) olan İbnü'n-Nedîm; Dicle kıyısındaki Varrâklar Çarşısı'nda (Sûku'l-Varrâkīn) yetişmiş, binlerce el yazması eseri bizzat istinsah etmiş, incelemiş ve kaydetmiştir. Varrâklık mesleği o dönemde yalnızca bir ticaret değil; dönemin felsefî, dînî, ilmî ve edebî meclislerinin toplandığı birer akademi hüviyetindeydi. İbnü'n-Nedîm, Bağdat saraylarının, vezir meclislerinin ve özel koleksiyoncuların kütüphanelerine serbestçe erişebilen nâdir entelektüellerden biri olarak, İslâm medeniyetinin hafızasını kayda geçirme misyonunu üstlenmiştir.

İbnü'n-Nedîm, hicrî 377 (m. 987) yılında tamamladığı şaheseri el-Fihrist'in mukaddimesinde telif gayesini veciz bir dille açıklar: 'Bu kitap; Arapların ve Acemlerin (Arap olmayan milletlerin) dilinde telif edilmiş bütün kitapların, bu kitapları telif eden müelliflerin biyografilerinin, mensup oldukları ilim dallarının, tabakalarının, nesep silsilelerinin, doğum ve ölüm tarihlerinin fihristidir.' Müellif, eserini son derece rasyonel ve tasnifli on ana bölüme ('makāle') ve her makāleyi de alt fasıllara ('fenn') ayırmıştır. Eserde ele alınan konular sadece İslâmî ilimlerle sınırlı kalmamış; Süryânî, Grek, Fars, Hint, Çin ve Yahudi-Hristiyan medeniyetlerinin ürettiği felsefî, matematiksel, tıbbî, astrolojik, dînî ve efsanevî bütün yazılı miras titizlikle kataloglanmıştır. İbnü'n-Nedîm, bir eseri kaydederken bizzat kendi gözüyle görüp görmediğini ('ve ketebe fülânün bi-hattihî', 've raeytühû bi-hattihi'), şayet görmediyse kimden rivayetle naklettiğini dürüstçe belirterek modern bibliyografya tenkidinin ilkelerini bin yıl önce vazetmiştir.

el-Fihrist'in ilk makālesi, yeryüzündeki dillerin, alfabelerin ve yazı karakterlerinin incelenmesiyle başlar. İbnü'n-Nedîm; Süryânî, Grek, İbrânî, Pehlevî, Soğdca, Hintçe, Çince ve Habeşçe yazı sistemlerini tanıtır, kalem ve kâğıt türlerini (papirüs, parşömen, Çin kâğıdı, Horasan kâğıdı) anlatır. Ardından Tevrat, İncil ve Kur'ân-ı Kerîm'in nüzul tarihine geçer; mushaf yazımı, kıraat imamları, sûrelerin tertibi ve Kur'an ilimleri üzerine yazılmış ilk eserleri listeler. İkinci makāle ise Arap dilinin teşekkülüne ve gramer ekollerine ayrılmıştır. Basra ve Kûfe nahiv meclislerinin kurucuları (Ebû'l-Esved ed-Düelî, Halîl b. Ahmed, Sîbeveyhi, Kisâî, Ferrâ); bu âlimlerin telif ettikleri lügatler, nahiv risaleleri ve aralarındaki meşhur teorik münazaralar eksiksiz bir kronolojiyle sunulur.

Üçüncü makāle; ahbâr, ensâb, siyer, tarih ve devlet ricali üzerine yazılmış eserlerin kütüphanesidir. İbn İshak, Vâkıdî, İbn Hişâm, Medâinî ve Taberî gibi ilk İslâm tarihçilerinin kaybolmuş onlarca eserinin adı ve muhtevası burada zikredilir. Ayrıca hükümdarların meclis nedimleri (nedîm), saray muaşeret kuralları ve siyasetnâmeler de bu bölümde yer alır. Dördüncü makāle ise Câhiliye döneminden 4. yüzyıl Abbâsî dönemine kadar yaşamış şairlerin devâsa antolojisidir. Muallaka şairleri, Muhadramûn (iki dönemi görenler), İslâmî dönem ve Abbâsî müvelledûn şairleri (Ebû Nüvâs, Ebü'l-Atâhiye, Mütenebbî); şairlerin divanlarını derleyen raviler ve şiir eleştirisi üzerine yazılmış ilk poetik risaleler bu makālede kayıt altına alınmıştır.

Beşinci makāle, İslâm kelâm düşüncesinin ve itikadî mezheplerin zenginliğini gözler önüne serer. Mu'tezile, Mürcie, Şîa (Zeydiyye, İmâmiyye, İsmâiliyye), Hâricîler ve Ehl-i Sünnet kelâmcılarının (Eş'arî ve talebeleri) telifatı tarafsız bir dille listelenir. İbnü'n-Nedîm'in Şiî temayüllü olduğu bilinmekle birlikte, mezhep fihristinde gösterdiği ilmî nesnellik hayranlık uyandırıcıdır. Altıncı makāle ise İslâm hukuk (fıkıh) ve hadis mekteplerine hasredilmiştir. İmam Ebû Hanîfe ve ashâbı (Ebû Yûsuf, Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî), İmam Mâlik, İmam Şâfiî, İmam Ahmed b. Hanbel ve Dâvûd ez-Zâhirî'nin fıkıh külliyatları; mezheplerin usûl ve fürû eserleri ile Kütüb-i Sitte müelliflerinin hadis musannefatı bu fasılda tasnif edilir.

el-Fihrist'in yedinci makālesi, dünya bilim ve felsefe tarihi açısından eserin en kıymetli bölümüdür. Burada Grek felsefesi, mantık, tıp, matematik, astronomi ve mekanik ilimlerinin İslâm dünyasına intikal serüveni adım adım hikâye edilir. Abbâsî halifeleri Mansûr, Hârûnürreşîd ve bilhassa Me'mûn döneminde kurulan Beytülhikme tercüme faaliyeti; Huneyn b. İshak, Hubeyş, Îsâ b. Yahyâ, Ebû Bişr Mettâ ve Kindi gibi mütercim ve filozofların mesaisi ayrıntıyla anlatılır. Aristoteles'in Mantık külliyatı (Organon), Fizik, Metafizik, De Anima gibi eserlerinin Arapça tercüme ve şerhleri; Platon'un diyalogları; Öklid'in Elementler'i, Batlamyus'un Almagest'i ve Galen'in tıp risalelerinin İslâmî versiyonları müellif müellif, risale risale kaydedilmiştir. Bu bölüm olmasaydı, Antik Grek külliyatının Arapçaya aktarım zincirinin pek çok halkası tarihin karanlığında kaybolmuş olacaktı.

Sekizinci makāle, Ortaçağ Doğu muhayyilesinin ve halk edebiyatının kapılarını aralar. Fars, Hint, Grek ve Babil kaynaklı efsaneler, aşk hikâyeleri (Kelîle ve Dimne, Sindbâd, Hezâr Efsân / Binbir Gece'nin öncüsü metinler); sihirbazlar, hokkabazlar, tılsım yapıcılar, cinciler ve gözbağcıların kullandığı teknikler ve bu sahalarda yazılmış risaleler listelenir. İbnü'n-Nedîm burada hurafelere teslim olmadan, dönemin antropolojik ve folklorik zenginliğini bir araştırmacı titizliğiyle kayda geçirir. Süleyman Mührü, Hermesî tılsımlar, muskalar ve halk inançlarının literatürdeki izdüşümleri bu makālede yer alır.

Dokuzuncu makāle, mukayeseli dinler tarihi (Milel ve Nihal) sahasında eşsiz bir birincil kaynaktır. İbnü'n-Nedîm; Hristiyan ve Yahudi fırkalarının yanı sıra, bugün metinleri neredeyse tamamen kaybolmuş olan Maniheizm (Mâneviyye), Mazdekîlik, Deysâniyye, Markiyonizm ve Zerdüştlük doktrinlerini şaşırtıcı bir derinlikle açıklar. Özellikle Mani'nin hayatı, Maniheist kozmogoni, Işık ile Karanlığın savaşı ve Maniheist kutsal metinlerin listesi hakkında modern araştırmacıların en güvendiği kaynak el-Fihrist'tir. Ayrıca Harran Sâbiîlerinin pagan tapınakları, gezegen ibadetleri, Hermes Trismegistus kültü, gizli kurban ayinleri ve Hindistan'ın Budist-Hindu mezhepleri de bu makālede ayrıntılı olarak tahlil edilir.

el-Fihrist'in onuncu ve son makālesi, gizli ilimlerin zirvesi kabul edilen Simya (el-Kîmyâ / Sınâatü'l-İksîr) ilmine tahsis edilmiştir. İbnü'n-Nedîm; simyanın kökenini Hermes'e, Agathodaimon'a, Zosimos'a ve Antik Mısır'a bağlar. Ardından İslâm simyasının babası Câbir b. Hayyân'ın hayatını, hocası İmam Câ'fer-i Sâdık ile münasebetini ve Câbir'e nispet edilen yüzlerce felsefî ve kimyevî risaleyi ('Kitâbü'r-Rahme', 'Kitâbü'l-Mîzân', 'Kitâbü'l-İstıtmâm') tek tek tasnif eder. Müellif, simyanın bir gözbağcılık değil, madenlerin tabiatını ve ontolojik yapısını değiştirme gayesi güden meşru ve kadîm bir tecrübî-felsefî ilim olduğunu savunur ve dönemin simyacıları ile felsefî eleştirmenlerinin (Kindî ve Ebû Bekir er-Râzî) münakaşalarını kaydeder.

İbnü'n-Nedîm'in el-Fihrist'i, sadece İslâm dünyasının değil, insanlık tarihinin kaleme alınmış en büyük entelektüel anıtlarından biridir. Eser; Moğol istilası, Haçlı seferleri, yangınlar ve kütüphane yağmaları neticesinde fiziksel varlığı yok olmuş binlerce antik ve İslâmî eserin adını, muhtevasını ve müellifini günümüze ulaştıran yegâne hafıza köprüsüdür. Kâtib Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'undan Batılı oryantalistlerin şarkiyat kataloglarına kadar bütün bibliyografik çalışmalar el-Fihrist'in açtığı çığır üzerinden yükselmiştir. el-Fihrist, İslâm medeniyetinin 10. yüzyılda ulaştığı entelektüel olgunluğun, dinî ve ilmî hoşgörünün, farklı medeniyet miraslarını özümseme kudretinin ve kitap sevgisinin en parlak vesikasıdır.