Kâtib Çelebi ve Keşfü'z-Zunûn: İslâm İlimler Tasnifi, Kitabiyat Hendesesi ve Ansiklopedik İrfan Külliyâtı

Mustafa b. Abdillâh, Doğu ve Batı dünyasında bilinen adıyla Kâtib Çelebi veya hacca gittiği için Hacı Halîfe (1017-1067 / 1609-1657), 17. yüzyıl Osmanlı dünyasının en parlak ve ansiklopedik zekâsıdır. İstanbul’da doğan Kâtib Çelebi, saray süvari mukabelesi kâtibi olan babasının yanında küçük yaşta divan kâtipliğine girmiş ve devlet bürokrasisinde yetişmiştir.

IV. Murad devrinde Doğu seferlerine (Bağdat ve Revan seferleri) katılarak ordu kâtipliği yapmış, sefer esnasında Halep, Musul ve Diyarbekir gibi büyük kültür merkezlerindeki kütüphaneleri ve sahafları inceleme fırsatı bulmuştur. Babasından ve bir akrabasından kalan mirası tamamen kitaplara yatırmış; memuriyetten ayrılarak kendisini on yıl boyunca gece gündüz kütüphanelere ve ilim tahsiline vakfetmiştir.

«İlim kâinatın aynasıdır; cehalet ise o aynayı paslandıran taassup nefesidir. Hakikati arayan kimse, Doğu'nun ve Batı'nın bütün hikmet pınarlarından kana kana içmelidir.» — Kâtib Çelebi

Kadızâde Ahmed Efendi, A'rec Mustafa Efendi ve devrin diğer büyük ulemasından dersler alarak hem şer'î ilimlerde hem de coğrafya, astronomi, tarih ve bibliyografya gibi aklî/müsbet ilimlerde benzersiz bir otorite haline gelmiştir.

Kâtib Çelebi’nin yirmi yıllık insanüstü bir gayretle kaleme aldığı Keşfü’z-Zunûn, İslâm medeniyet havzasında yazılmış en muazzam bibliyografik ve ansiklopedik başvuru kaynağıdır. Eser, İslâm dünyasında ortaya çıkan 300’den fazla ilim dalının (fünûn) tarifini ve bu dallarda telif edilmiş 14.500 eserin ve yaklaşık 10.000 müellifin dökümünü verir.

Kâtib Çelebi, Taşköprizâde’nin Miftâhu’s-Sa'âde’sini ve İbnü’n-Nedîm’in el-Fihrist’ini temel alarak eserleri Arap elifbasına göre alfabetik sıraya dizmiştir. Her kitabın adını, müellifini, telif tarihini, ilk cümlesini (istihlâl), konusunu, şerhlerini, haşiyelerini ve ihtisarlarını titizlikle kaydetmiştir.

• İlimlerin Tarifi: Her ilim dalının mevzusu, gayesi, faydası ve temel başvuru kaynakları.
• Kritik ve Tahkik: Eserlerin sahih nüshalarının tespiti ve müellife nispetlerinin doğrulanması.
• Kültürel Atlas: Bağdat, Kurtuba, Şam, Kahire, Semerkant ve İstanbul kütüphanelerinin müşterek dökümü.

Keşfü’z-Zunûn, 19. yüzyılda Gustav Flügel tarafından yedi cilt halinde Latince tercümesiyle basılmış ve dünya şarkiyatçılığının temel referans metni olmuştur.

Kâtib Çelebi, Keşfü’z-Zunûn’un muazzam mukaddimesinde ilimlerin hiyerarşisini tahlil eder. İlimleri nazarî ve amelî olmak üzere iki ana gövdeye ayırır; ardından şer'î-naklî ilimler ile aklî-hikemî ilimler arasındaki organik irtibatı vurgular.

Kâtib Çelebi, kendi devrinde Osmanlı medreselerinden matematik, hey'et (astronomi) ve mantık gibi felsefî ilimlerin kaldırılmasını şiddetle tenkit etmiştir. Fatih Sultan Mehmed ve Kanûnî devirlerinde Ali Kuşçu ve Kadızâde-i Rûmî gibi âlimlerin riyâzî ilimlerle fıkhı meczettiklerini, bu dengenin bozulmasının devleti ve toplumu fikrî kısırlığa sürüklediğini açık yüreklilikle savunmuştur.

«Felsefe ve riyâziye bilmeyen bir fakih, kıblenin yönünü tayin etmekte, feraiz hisselerini bölmekte ve takvim hesaplamakta acze düşer; aklı dışlayan din anlayışı taassup doğurur.»

Ona göre hakiki âlim, tefsir ve hadisi bildiği kadar Öklid geometrisini ve Batlamyus astronomisini de kavrayan zihindir.

17. yüzyıl Osmanlı cemiyeti, Kadızâdeliler (aşırı zâhirci, selefî meşrepli vaizler) ile Sivâsîler (tasavvuf ve tarikat ehli) arasındaki şiddetli tartışmalarla çalkalanmaktaydı. Tütün içmek, kahvehaneler, semâ ve devran, türbe ziyaretleri, Hızır’ın hayatta olup olmadığı gibi meseleler yüzünden insanlar tekfir ediliyor ve kan dökülme noktasına geliniyordu.

Kâtib Çelebi vefatından bir yıl önce kaleme aldığı Mîzânü’l-Hakk risalesiyle bu yangının ortasına bir adalet terazisi koydu. Yirmi bir tartışmalı meseleyi tarafsız bir hekim gibi masaya yatırdı; her iki tarafın delillerini sergiledikten sonra meselenin aslında mubah veya içtihadî olduğunu, bu tip teferruat yüzünden ümmetin birbirine düşürülmesinin haram olduğunu haykırdı.

• Âdetlerin Hükmü: Kahve ve tütün gibi alışkanlıkların zorla yasaklanamayacağı, halkın örfüne müdahalenin isyan doğuracağı tespiti.
• Tekfirin Tehlikesi: Zâhirî ihtilaflar sebebiyle Müslümanların birbirini dinden çıkmakla suçlamasının itikadî vebali.
• Devletin Rolü: Hükümdarın mezhebî ve meşrebî kavgalarda taraf tutmayıp adaleti ve asayişi koruması gereği.

Mîzânü’l-Hakk, İslâm düşünce tarihinde fikir hürriyetini, hoşgörüyü ve itidali savunan en cesur metinlerden biridir.

Kâtib Çelebi, Mîzânü’l-Hakk’ta tasavvuf aleyhtarı Kadızâdelilerin Muhyiddîn İbnü’l-Arabî ve semâ eden dervişler hakkındaki tekfirci iddialarını fıkhî ve aklî delillerle çürütür. Şeyh-i Ekber’in 'Evliyânın hatemi' olduğunu, onun şathiyyât ve müşâhedelerini ancak onun makamına eren âriflerin anlayabileceğini belirtir.

Semâ ve raks meselesinde İmam Gazâlî’nin ve Ebüssuûd Efendi’nin fetvalarını tahlil eder. Kalbinde ilâhî aşk bulunan kimsenin cezbeye gelerek hareket etmesinin fıtrî olduğunu, bunun haram kılınamayacağını; ancak bunu oyun ve eğlenceye dönüştüren sahtekârların da terbiye edilmesi gerektiğini vurgular.

«Hızır (a.s) hayattadır ve velîlerin kalbine ilham verir; lakin onu göremeyen zâhir ehlinin inkârı kendi basiretsizliklerindendir. Bilmediğin şeye düşman olma!» — Kâtib Çelebi

Bu tavır, Kâtib Çelebi’nin kuru bir bürokrat değil, tasavvufun derunî vecdine hürmet duyan kâmil bir entelektüel olduğunu ortaya koyar.

Kâtib Çelebi’nin coğrafya sahasındaki şaheseri olan Cihannümâ, İslâm coğrafya yazıcılığında yeni bir çağ açmıştır. Eser iki defa kaleme alınmıştır: Birinci yazımında klasik İslâm coğrafyacılarını (Ebû'l-Fidâ, Mes'ûdî) esas almış; ancak Batı'da basılan haritaları ve atlasları görünce İslâm coğrafyasının dünyadaki yeni keşiflerden (Amerika kıtası, Ümit Burnu) habersiz kaldığını fark etmiştir.

Bunun üzerine Fransız mühtedi Mehmed İhlâsî ile birlikte Gerardus Mercator’un ve Abraham Ortelius’un Latince atlaslarını (Atlas Minor) Türkçe’ye tercüme etmiş ve Cihannümâ’yı ikinci defa küresel bir vizyonla telif etmiştir. Dünyanın yuvarlaklığını, iklim kuşaklarını, denizleri, kıtaları, şehirleri ve madenleri haritalarla tasvir etmiştir.

• Yerin Kürevîliği: Dünyanın küre şeklinde olduğunun riyâzî ve astronomik ispatı.
• Yeni Kıtalar: Amerika'nın (Yeni Dünya) keşfi ve küresel ticaret yollarının değişimi.
• İbrahim Müteferrika Baskısı: Eserin 1732 yılında Osmanlı'nın ilk resmî matbaasında haritalarıyla birlikte basılan ilk kitaplardan biri olması.

Cihannümâ, Osmanlı aydınının yüzünü Akdeniz havzasından bütün yerküreye ve okyanuslara çeviren muazzam bir jeopolitik uyanıştır.

1645 yılında başlayan ve yirmi dört yıl süren zorlu Girit Seferi esnasında Venedik donanmasının Çanakkale Boğazı’nı ablukaya alması üzerine Kâtib Çelebi, devlet erkânına rehberlik etmek üzere Tuhfetü’l-Kibâr’ı yazmıştır.

Kitap, Osmanlı bahriyesinin kuruluşundan Kaptan-ı Deryâ Barbaros Hayreddin Paşa, Turgut Reis, Pîrî Reis ve Uluç Ali Paşa devirlerine kadar Akdeniz’deki deniz savaşlarını, kadırga ve kalyon teknolojisini, pusula ve harita kullanımını anlatır. Eserin sonunda Kâtib Çelebi devrin vezirlerine ve kaptanlarına kırk maddelik denizcilik tavsiyesi sunar.

«Denizlere hâkim olmayan bir imparatorluk, karada kendi sınırlarına hapsolur; donanması zayıf olan devletin boğazı sıkılmış gibidir.»

Kadırgadan yelkenli kalyona geçişin lüzumunu Osmanlı tarihinde ilk defa teknik olarak savunan Kâtib Çelebi, modern bahriye mektebinin fikir babasıdır.

Kâtib Çelebi, Osmanlı Devleti’nde Batı dillerinden yapılan tercümelerin öncüsüdür. Latince bilmemekle beraber, Latin harflerini öğrenmiş ve mühtedi dostları vasıtasıyla Avrupa kaynaklarını doğrudan tetkik etmiştir.

Johannes Carion’un dünya tarihini Târîh-i Frengî Tercümesi adıyla Türkçe’ye kazandırmış; tıp alanında Paracelsus ve Avrupa cerrahî gelişmelerinden bahsetmiş; Kopernik’in güneş merkezli (heliocentric) evren modelini Osmanlı ilim muhitine tanıtan ilk metinleri nakletmiştir.

1. Ön Yargısız İlim Aşkı: Hikmetin müminin yitik malı olduğu inancıyla Doğu-Batı ayrımı yapmaksızın bilginin peşine düşmesi.
2. Metodolojik Şüphe: Tarihî rivayetleri sırf meşhur olduğu için değil, coğrafî ve mantıkî tutarlılık süzgecinden geçirerek tenkit etmesi.
3. Lisan ve Çeviri Disiplini: Doğu kavramları ile Batı coğrafya terimleri arasında ilk terminolojik köprüyü kurması.

Bu açık fikirlilik, onu Doğu'nun son klasik allâmesi ve modern çağın ilk öncü aydını kılmıştır.

1653 yılında hazinenin açık vermesi ve yeniçeri isyanları üzerine Kâtib Çelebi, Sadrazam Tarhuncu Ahmed Paşa’ya takdim edilmek üzere Düstûrü’l-Amel li-Islâhi’l-Halel (Bozuklukların Islahı İçin Eylem Kanunu) adlı muazzam siyasetnâmeyi kaleme almıştır.

Eserde İbn Haldûn’un tavırlar nazariyesini Osmanlı devlet yapısına tatbik eder. İnsan bedeni ile devlet mekanizması arasında analoji kurar: Toplumun dört unsuru (Ulemâ/Kalemiyye = Su, Askeriye = Ateş, Tüccar = Hava, Reâyâ/Çiftçi = Toprak) dengede tutulmalıdır. Reâyânın aşırı vergilerle ezilmesinin hazineyi çökerteceğini, liyakatsiz kimselere mansıp verilmesinin devleti zaafa uğratacağını teşhis eder.

«Mülk askerle, asker parayla, para reâyâdan alınan vergiyle, reâyâ ise adaletle kâimdir; adalet bozulursa mülkün sütunları çöker.»

Bu rapor, Osmanlı Devleti’nde ıslahat ve reform düşüncesinin ahlâkî ve sosyolojik manifestosudur.

Kâtib Çelebi, 1657 yılının bir sabahı kahvesini içerken henüz kırk sekiz yaşında kalp krizinden vefat etmiştir. Vefat ettiğinde arkasında yirmiyi aşkın abidevî eser ve İslâm dünyasının en büyük bibliyografik hazinesini bırakmıştır. Kabri İstanbul’da Zeyrek Camii haziresindedir.

Onun hayatı ve eserleri üç büyük hakikatin şahididir: Taassuba karşı hür ve tenkitçi akıl, cehalete karşı kütüphanelerin ve kitapların sevgisi, dağınıklığa karşı ise ansiklopedik ve riyâzî bir tasnif şuuru.

• Bibliyografik Şuur: Bilgiye sahip olmanın ilk şartının bilginin nerede olduğunu bilmek olduğu şuuru.
• Geniş Ufuk: Medeniyetlerin birbirini inkâr ederek değil, birbirinin müktesebatını tevarüs ederek yükseleceği inancı.
• Sihravemen Külliyâtı: Kâtib Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'u, sitemizin 50 İlim Odası ve 480'i aşkın risalesini tanzim eden en büyük ilham kaynağıdır.

Kâtib Çelebi, kâinatın satırlarını bir ordu kâtibinin intizamı ve bir dervişin ihlâsıyla okuyan, çağları aşan bir ilim şehsuvarıdır.