Pîrîzâde Mehmed Sâhib Efendi ve Tercüme-i Mukaddime: İbn Haldûn Hikmeti, Asabiyet Teorisi ve Devletlerin Zevali Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinin en radikal ve kurucu akıllarından biri olan İbn Haldûn (öl. 808/1406), Kitâbü'l-İber adlı hacimli tarihine yazdığı muazzam el-Mukaddime ile insanlık tarihinde ilk defa toplumu, medeniyeti, devleti ve tarihi metafizik spekülasyonlardan arındırarak müstakil bir ilmin —İlm-i Umrân'ın— konusu kılmıştır. Ancak İbn Haldûn'un bu dâhiyane eseri Doğu İslâm dünyasından ziyade en derin, en sarsıcı ve en verimli yankısını Osmanlı ilim ve siyaset muhitinde bulmuştur. 17. yüzyılın buhran dönemlerinde Kâtib Çelebi ve Naîmâ gibi devlet adamı ve müverrihler İbn Haldûn'un kavram setlerine müracaat ederek devletin ömrünü ve krizlerin sebebini tahlile girişmişlerdir. Ancak eserin lafzî ve felsefî mânâda bir bütün olarak Osmanlı Türkçesine intikali, 18. yüzyılın büyük fakihi, edibi ve Şeyhülislâmı Pîrîzâde Mehmed Sâhib Efendi (1674-1749) eliyle gerçekleşmiştir.

Pîrîzâde, yalnızca bir mütercim değil; klasik fıkıh, kelâm, mantık ve edebiyat melekelerini İbn Haldûn'un kavramsal örgüsüyle meczeden yüksek bir Osmanlı mütefekkiridir. Sultan I. Mahmud devrinde şeyhülislâmlık makamına kadar yükselen Pîrîzâde, devletin iç ve dış gailelerle sarsıldığı, Lâle Devri sonrasının askerî ve malî tanzim arayışlarının sürdüğü bir vasatta Mukaddime'yi çevirmeye başlamıştır. Eserin ilk beş bâbını tercüme ve şerh eden Pîrîzâde, İbn Haldûn'un Mağrib coğrafyasına ait arkaik kabile terminolojisini, Osmanlı'nın cihanşümul nizam-ı âlem, kanun-ı kadîm ve adalet dairesi kavramlarıyla telif ederek emsalsiz bir düşünce köprüsü inşa etmiştir. Bu tercüme, sonraki asırda Cevdet Paşa tarafından tamamlanacak ve Osmanlı bürokratik eliti için âdeta bir siyasî ve sosyolojik el kitabı halini alacaktır.

Pîrîzâde'nin tercümesinde en büyük ihtimamı gösterdiği husus, İbn Haldûn'un "İlm-i Umrân" (Medeniyet İlmi) adını verdiği yeni disiplinin epistemolojik çerçevesidir. İbn Haldûn'a göre tarih, zâhirinde yalnızca geçmiş kralların, savaşların ve hanedanların naklinden ibarettir; avam onu bir masal veya ibret levhası gibi dinler. Halbuki tarihin bir de "bâtını" vardır. Bâtınî tarih, vuku bulan hadiselerin illetlerini, gayelerini, sebeplerini ve kâinattaki fıtrî kanunlara (sünnetullaha) uygun cereyan ediş tarzını araştıran felsefî bir tefekkürdür.

Pîrîzâde, bu ayrımı Osmanlı ilmî muhitine sunarken felsefe-i târîh tabirini henüz mevcut olmadığı bir devirde, hikmet-i târîhiyye zemininde tesis etmiştir. Bir hadisenin doğru olup olmadığını anlamak için yalnızca râvilerin güvenilirliğine (cerh ve ta'dîl) bakmak kâfi değildir. Zira haberin bizzat kendisinin "tabiat-ı umrân"a (medeniyetin ve insan tabiatının imkân kanunlarına) uygun olup olmadığı tetkik edilmelidir. İmkânsız olan bir hâdise, en sika râviler zinciriyle nakledilse dahi reddedilmelidir. Pîrîzâde'nin bu vurgusu, Osmanlı vakanüvisliğini efsanelerden, menkıbevî rivayetlerden ve sathi vak'a kronolojisinden kurtarıp, sosyolojik nedensellik zeminine oturtan devrimci bir eşik teşkil etmiştir.

Mukaddime'nin kalbini oluşturan en mühim kavram "Asabiyet"tir. Pîrîzâde, bu kavramı tercüme ederken onu sathi bir "kavmiyetçilik" veya "cahiliye taassubu" olarak görmemiş; aksine toplumları bir arada tutan, ortak ülkü ve müşterek savunma hissi doğuran "kuvve-i müctemia" (kolektif dinamizm) olarak tarif etmiştir. İbn Haldûn'a göre asabiyetin aslı kan bağından, yani akrabalık ve hısımlıktan neşet eder. Tehlike anında insanın kendi nesebini koruma refleksi, kabile içinde dayanışmayı ve fedakârlığı besler. Ancak asabiyet salt biyolojik bir bağ değildir; zamanla ahit, velâ, hilf (ittifak) ve müşterek inanç yoluyla genişleyerek siyasi bir iradeye inkılâb eder.

Pîrîzâde'nin şerhinde asabiyet, bir devletin (mülk ve riyâset) kurulabilmesi için vazgeçilmez yegâne dinamiktir. Asabiyeti olmayan veya asabiyeti gevşemiş bir zümrenin ne fetihler yapması ne de bağımsız bir hâkimiyet kurması mümkündür. Bedevî kabilelerin şehirli medeniyetleri istila edebilmesinin sırrı, lüks ve konforla pörsümüş şehirlilere mukabil, bedevîlerin çöl şartlarında bilenmiş çelik gibi sert ve saf asabiyete mâlik olmalarıdır. Devlet teessüs ettikten sonra hükümdar, bu asabiyeti kendi zâtında temerküz ettirir ve nihayetinde asabiyetin yerini düzenli ordu ve bürokrasi alır.

Pîrîzâde Tercümesi'nde medeniyetin gelişimi, iki zıt kutbun diyalektik hareketi olarak serimlenir: Bedevîlik (kırsal/göçebe umran) ve Hadarîlik (şehirli/yerleşik umran). Bedevîlik, umranın aslı ve başlangıç merhalesidir. Bedevîler tabiata yakın, zorluklara mukavim, cesur, kanaatkâr ve ahlâkî açıdan fıtrata daha yakındırlar. Şehvet ve lüks tuzaklarına henüz düşmemişlerdir. Kendi emniyetlerini kendi kılıçlarıyla sağladıkları için nefislerine güvenleri tamdır.

Buna mukabil Hadarîlik, medeniyetin gayesi ve son merhalesidir. Ziraat, ticaret, sanatlar, mimarî, felsefe ve ilimler ancak şehirde neşvünemâ bulur. Fakat hadarîlik aynı zamanda kendi zehrini de içinde taşır. Şehir hayatının getirdiği konfor, lüks, israf ve rehavet, insanların şecaatini yok eder. Emniyetlerini surlara ve paralı askerlere emanet eden şehirliler, fıtrî cesaretlerini kaybederler. Ahlâkî yozlaşma, riyakârlık ve hodgâmlık şehir umranının ayrılmaz gölgesi haline gelir. Pîrîzâde bu bahsi Osmanlı okuyucusuna aktarırken, gaza ruhuyla at binen ilk Osmanlı Alplerinin safiyetinden, 18. yüzyıl İstanbul'unun zevk ü sefa ve rehavet ortamına geçişin tehlikelerini îmâ eden muhteşem bir ikaz levhası sunmuştur.

İbn Haldûn'un ve Pîrîzâde'nin felsefesinde devletler, tıpkı canlı bir uzviyet gibi doğar, büyür, olgunlaşır, ihtiyarlar ve nihayetinde eceli geldiğinde vefat ederler. Bu determinist seyir, "Etvâr-ı Hamse" (Beş Tavır/Merhale) nazariyesiyle formüle edilir. Pîrîzâde, bu beş merhaleyi Osmanlı devlet yapısının geçirdiği evrelerle o derece mükemmel mezcetmiştir ki, eser âdeta Osmanlı'nın kendi aynası olmuştur:

Pîrîzâde'nin İbn Haldûn okumasındaki en hayati fıkhî ve kelâmî katkı, dinin asabiyetle olan münasebetidir. Seküler modern sosyolojinin iddia ettiği gibi İbn Haldûn dini dışlayan bir materyalist değildir; aksine dini, asabiyetin tahripkâr vahşetini ehlileştiren ve ona ilâhî bir ufuk bahşeden en yüce âmil olarak konumlandırır. Kabile asabiyeti fıtratı gereği gasba, kibre ve kabile taassubuna meyillidir. Ancak hakiki bir din veya peygamberlik daveti bu asabiyete nüfuz ettiğinde, nefsânî rekabetler bertaraf olur; kalpler tek bir gayede birleşir.

İşte bu birleşme, asabiyetin kudretini yüzlerce kat artırır. Sahâbe-i Kirâm'ın Bizans ve Sâsânî gibi iki devasa cihan imparatorluğunu kısa sürede dize getirmesi, ne salt kabile asabiyetiyle ne de maddî çoklukla izah edilebilir; bu, asabiyetin İslâm nûru ve adalet aşkıyla taçlanmasının mucizevî semeresidir. Pîrîzâde, hilafetin zamanla mülke (saltanata) dönüşmesini de kaçınılmaz bir sosyolojik tekâmül olarak şerh eder. Hilafetin dinî gayeleri muhafaza edildiği müddetçe, mülk formu İslâm'ın izzetini ve nizamını korumak için zarurî bir vâsıtaya dönüşür.

Pîrîzâde Tercümesi'nin dördüncü ve beşinci fasıllarında yer alan iktisadî tahliller, Adam Smith ve Karl Marx'tan asırlar önce ortaya konmuş emsalsiz birer ekonomi-politik manifestosudur. İbn Haldûn'a göre servetin ve kıymetin hakiki kaynağı "insan emeği"dir (sa'y ve amel). Altın ve gümüş madenleri bizzat kıymetli değildir; onlar yalnızca insanların mübadele vasıtası kıldığı mizanlardır. Bir beldede ne kadar çok insan çalışır, zenaat ve sanat icra ederse, o beldede umran o derece genişler ve refah artar.

Pîrîzâde, Osmanlı maliyesinin can damarı olan vergi bahsinde de Mukaddime'nin meşhur "Lafer Eğrisi"ne tekabül eden kaidesini nakleder: Devletin bidayetinde vergiler hafif, fakat hazine gelirleri bereketli ve çoktur. Zira düşük vergiler ticareti ve üretimi teşvik eder; herkes şevkle çalışır. Ancak devlet ihtiyarlayıp lüks ve israf harcamaları arttıkça, hükümet çareyi vergileri artırmakta ve yeni resimler ihdas etmekte bulur. Ağır vergiler tüccarı ve çiftçiyi bezdirir; üretim durur, pazar çöker ve neticede devletin topladığı toplam vergi geliri eskisinden çok daha aşağıya düşer. Pîrîzâde'nin bu fasılları, 18. yüzyıl Osmanlı tımar ve mukataa sistemindeki iflası teşhis eden en berrak iktisadî fenerdir.

Klasik Doğu-İslâm siyaset felsefesinin temelini teşkil eden meşhur "Adalet Dairesi" (Dâire-i Adliyye), Pîrîzâde'nin kaleminde İbn Haldûncu umran nazariyatıyla kusursuz bir senteze kavuşur. Kınalızâde Ali Çelebi'nin Ahlâk-ı Alâî'de manzum olarak formüle ettiği bu daire sekiz esasa dayanır: Adalet dünyayı imâr eder; dünya bir bağdır, duvarı devlettir; devletin nizamı şeriattır; şeriatı ancak melik korur; melik askerle ayakta durur; asker mal ile toplanır; malı reâyâ üretir; reâyâ ise ancak adaletle mülke bağlanır.

Pîrîzâde, İbn Haldûn'un sosyolojisiyle bu kadîm hikmeti tevil ederken, adalet dairesinin bir ütopya değil, biyolojik bir medeniyet nizamı olduğunu kanıtlar. Adalet ortadan kalktığında reâyânın sa'y ü gayreti (üretim arzusu) söner. Üretim sönünce hazine boşalır; hazine boşalınca asker dağılır; asker dağılınca saltanat çöker. Dolayısıyla zulüm, sadece ahlâkî bir günah değil; umranı temelinden dinamitleyen kozmik bir intihardır. İbn Haldûn'un "Zulüm umranın harabiyetine sebeptir" kaziyesi, Pîrîzâde Tercümesi ile Osmanlı adliye ve idare mekanizmasının amentüsü haline gelmiştir.

Pîrîzâde Mehmed Sâhib Efendi, Mukaddime'nin tercümesini beşinci bâbın sonuna kadar getirebilmiş; altıncı bâb olan "İlimler, Sanatlar ve Maârif" faslını tamamlamaya ömrü vefa etmemiştir. Eser uzun müddet sarayda ve ulema meclislerinde yazma nüshalar halinde elden ele dolaşmış, devlet ricâlinin gizli hikmet hazinesi muamelesi görmüştür. 19. yüzyıl Tanzimat devrine gelindiğinde, Osmanlı devletini yeniden yapılandırma vazifesini üstlenen büyük kanun koyucu ve müverrih Ahmed Cevdet Paşa, Pîrîzâde'nin yarım bıraktığı bu muazzam tercümeyi tamamlamayı (itmâm) mukaddes bir vazife bilmiştir.

Cevdet Paşa, altıncı bâbı aynı üslûp ve vukûfiyetle Türkçeye tercüme etmiş; Pîrîzâde'nin metnini de gözden geçirerek eseri Matbaa-i Âmire'de üç cilt halinde neşrettirmiştir (1859). Böylece Pîrîzâde'nin başlattığı düşünce meş'alesi, Cevdet Paşa'nın Târîh-i Cevdet ve Mecelle gibi şaheserlerine zemin hazırlamış; Osmanlı'nın geleneksel fıkhî aklı ile modernleşme döneminin nizam arayışları İbn Haldûn potasında eritilmiştir. Bu tercüme faaliyeti, yalnız Osmanlı coğrafyasında değil, daha sonra Mısır, Tunus ve Şam aydınları üzerinde de derin tesirler icra etmiştir.

Pîrîzâde Mehmed Sâhib Efendi'nin tercümesi üzerinden İbn Haldûn'un umran felsefesine baktığımızda, 14. yüzyılda çöllerin ve vâhâların kıyısında keşfedilen hakikatlerin, 21. yüzyılın dijital ve küresel medeniyet krizlerine de doğrudan hitap ettiğini hayretle müşahede ederiz. Günümüzün hiper-hadarî (aşırı şehirleşmiş ve teknolojikleşmiş) cemiyetleri, lüks ve konforun zirvesine ulaşırken, insanı ayakta tutan manevî ve fıtrî asabiyet bağlarını —aile, inanç, müşterek ahlâk ve dayanışma hissini— neredeyse tamamen yitirmiştir.

Sihravemen Külliyâtı olarak bu büyük tercümeden devraldığımız irfânî ders şudur: Maddî teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin, adalet dairesi çiğnendiğinde ve fıtrî ahlâk bozulduğunda hiçbir medeniyet zeval kanunundan kaçamaz. İbn Haldûn'un sünnetullah formülasyonu, tarihin tesadüflerin değil, ilâhî ve sosyolojik değişmez yasaların tecellîgâhı olduğunu haykırır. Pîrîzâde'nin zarif Osmanlı Türkçesiyle dile getirdiği bu hikmet mirası, bugün hem ferdî nefis terbiyemizde hem de içtimaî dirilişimizde yolumuzu aydınlatan bir nizam meş'alesidir.