Ahmed Cevdet Paşa ve Târîh-i Cevdet: On İki Ciltlik Osmanlı Medeniyet Tarihi, İbn Haldûn Sosyolojisi, Islahat Felsefesi ve Vekâyi' Külliyâtı

On dokuzuncu asır Osmanlı düşüncesinin ve devlet bürokrasisinin en mühim siması olan Ahmed Cevdet Paşa (1822-1895); fakih, müverrih, dilci, mantıkçı, sosyolog ve devlet adamı vasıflarını şahsında cem etmiş bir Osmanlı dâhisidir. Lofça'da başlayan hayatı, Fâtih medreselerinde aldığı derin İslâmî ilimler tahsiliyle temellenmiş, ardından Mustafa Reşid Paşa ve Encümen-i Dâniş muhitinde devrin modern ihtiyaçlarıyla yoğrulmuştur.

Cevdet Paşa, klasik İslâm ilimlerine ve fıkıh metodolojisine sarsılmaz bir vukûfiyetle bağlı kalırken, Osmanlı Devleti'nin maruz kaldığı zeval ve buhran tehlikesini aşmak için modern teşkilatlanma ve kanunlaştırma hareketlerinin öncüsü olmuştur. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye'nin telif heyeti reisliğiyle İslâm hukukunu modern kodifikasyon formuna kavuşturan Paşa, aynı dirayeti tarih sahasında da göstererek Târîh-i Cevdet'i vücuda getirmiştir.

«Tarih bir kuru hikâye veya geçmişin vukuatını nakleden bir kütük değildir; tarih, sebepler ile neticeler arasındaki irtibatı tahlil eden, beşeriyetin tecrübelerinden geleceğe dair ibret ve hikmet çıkaran bir basiret meşalesidir.» — Ahmed Cevdet Paşa

Onun bu tarih anlayışı, Osmanlı vakanüvislik geleneğini İbn Haldûn'un Umrân İlmî ile taçlandıran bir dönüm noktasıdır.

1851 yılında kurulan Osmanlı'nın ilk ilimler akademisi hüviyetindeki Encümen-i Dâniş, Osmanlı tarihinin en buhranlı safhalarından birini kaleme alma vazifesini Ahmed Cevdet Efendi'ye tevdi etmiştir. Bu dönem, 1774 Küçük Kaynarca Muahedesi'nden başlayarak 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasına (Vaka-i Hayriyye) kadar süren elli iki yıllık kritik zaman dilimidir.

Cevdet Paşa, bu telif vazifesini sadece bir kronik yazımı olarak görmemiş; otuz yılı aşkın bir mesai ile devlet arşivlerini, Bâb-ı Âlî vesikalarını, padişah hatt-ı hümâyunlarını, sefâretnâmeleri ve mühimme defterlerini tarayarak on iki ciltlik muazzam bir külliyat inşa etmiştir:

• Dönemin Önemi: Rusya karşısında alınan ağır mağlubiyetler, Kırım'ın kaybı ve hilafet hukukunun ilk kez milletlerarası sahada tescili.
• Nizâm-ı Cedîd Tecrübesi: Sultan III. Selim'in ıslahat gayretleri, Kabakçı Mustafa İsyanı ve reformların kanlı akameti.
• Alemdar Mustafa Paşa ve Sened-i İttifak: Âyanlar ile merkezî otorite arasındaki meşruiyet ve güç mücadelesi.
• Sultan II. Mahmud ve Vaka-i Hayriyye: Askerî nizamsızlığın tasfiyesi ve yeni bir bürokratik çağın şafağı.

Cevdet Paşa, bu yarım asrı adeta bir devlet otopsisi titizliğiyle ele almıştır.

Ahmed Cevdet Paşa, İslâm tarih felsefesinin pirî İbn Haldûn'un Mukaddime'sini bizzat tercüme etmiş (Ebü'l-Ferec Abdüllatif Subhi Paşa ile birlikte tamamlamış) ve onun felsefî kavramlarını Târîh-i Cevdet'in omurgası kılmıştır. Paşa'ya göre devletler de tıpkı canlı organizmalar gibi doğar, büyür, olgunlaşır, yaşlanır ve nihayetinde ömrünü tamamlar.

Cevdet Paşa, Osmanlı Devleti'nin teşekkül ve inkişafını şu sosyolojik kanunlarla izah eder:

Cevdet Paşa, İbn Haldun'un kaçınılmaz gördüğü zevali, köklü ıslahat ve kanun nizamıyla geciktirmenin ve devleti yeniden ihyâ etmenin mümkün olduğunu savunur.

Târîh-i Cevdet, muhteva itibariyle sadece askerî muharebelerin anlatımı değil, iktisadî buhranların, saray entrikalarının, ulema sınıfının iç çekişmelerinin ve halkın ruh halinin eksiksiz bir tahlilidir. Eserin 12 cildi kronolojik olarak şu mihverlerde akar:

1. 1. Cilt (Mukaddime): Devletler hukuku, umrân felsefesi, İslâm devletleri teorisi ve Osmanlı Devleti'nin tarihî inkişafı.
2. 2-3. Ciltler: 1774 Küçük Kaynarca Muahedesi, Kırım meselesi, I. Abdülhamid devri iç buhranları.
3. 4-5. Ciltler: Rus ve Avusturya harpleri, Sultan III. Selim'in cülûsu ve Nizâm-ı Cedîd ıslahatlarının temelleri.
4. 6-7. Ciltler: Fransız İhtilali'nin Osmanlı'ya tesirleri, Napolyon'un Mısır seferi, Akka Müdafaası ve Cezzâr Ahmed Paşa destanı.
5. 8-9. Ciltler: Nizâm-ı Cedîd'e karşı yeniçeri muhalefeti, Kabakçı Mustafa İsyanı ve Sultan III. Selim'in şehadeti.
6. 10-11. Ciltler: Alemdar Mustafa Paşa vakası, Sened-i İttifak, Sultan II. Mahmud'un saltanatının ilk yılları ve Rus harbi.
7. 12. Cilt: Yeniçeri Ocağı'nın bozulması, Vaka-i Hayriyye ile ocağın ilgası ve Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye'nin teşkili.

Her cildin sonunda yer alan resmî vesika metinleri, eseri birincil kaynak hüviyetine kavuşturmaktadır.

Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet'in orta ciltlerinde Sultan III. Selim devrini derin bir teessür ve vukûfiyetle tahlil eder. Ona göre III. Selim, samimi bir ıslahat aşığı ve vatanperver bir padişahtır; lakin etrafındaki ricalin kifayetsizliği, reformların halka ve ulemaya doğru anlatılamaması felaketi getirmiştir.

Paşa'nın tespit ettiği Nizâm-ı Cedîd zaafları şunlardır:

• İkili Ordu Düzeni: Eski ve yozlaşmış Yeniçeri Ocağı muhafaza edilirken yanına yeni bir ordunun kurulması, ocağın kıskançlık ve isyan damarını kabartmıştır.
• İrâd-ı Cedîd Hazinesi: Yeni ordunun masraflarını karşılamak üzere ihdas edilen vergiler, halkın hoşnutsuzluğuna ve istismara sebep olmuştur.
• Avrupaî Usullerin Şekilcilikle İntikali: Fennî ve askerî terakkinin esası yerine kıyafet ve talim teferruatının öne çıkarılması, muhafazakâr çevrelerde bid'at dedikodularını beslemiştir.

Kabakçı İsyanı ile III. Selim'in tahttan indirilmesi ve akabinde şehit edilmesi, Cevdet Paşa'ya göre Osmanlı ıslahat tarihinin en büyük trajedisidir.

Târîh-i Cevdet'in nihai zirvesi, 1826 senesinde vuku bulan ve Vaka-i Hayriyye olarak anılan Yeniçeri Ocağı'nın ilgası hadisesidir. Cevdet Paşa, kuruluş devrinde gaza ruhunun temsilcisi olan ocağın zamanla nasıl bir eşkıya ve esnaf zümresine dönüştüğünü çarpıcı misallerle sergiler.

Paşa'nın kaleminden ocağın inhilâli:

«Yeniçeriler, harb meydanında düşmandan kaçar, lakin payitaht sokaklarında devlete kılıç çeker olmuşlardı. Kazan kaldırmak, vezir kelleleri istemek ve padişahları tahttan indirmek onların mutat mesleği haline gelmişti. Bir devletin ordusu devletine düşman olursa, o devletin bekası muhaldir.»

Sultan II. Mahmud'un Sancak-ı Şerîf'i çıkararak halkı ve ulemayı arkasına alması, Topkapı Sarayı önünde toplanan ümmetin desteğiyle ocak kışlalarının topa tutulması ve ocağın tarihe gömülmesi, Cevdet Paşa'ya göre devletin yeniden nefes almasını sağlayan cerrahî bir ameliyattır.

Ahmed Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet'te Osmanlı'yı dünyadan soyutlanmış bir havza olarak görmez; eserin en parlak sayfaları, Avrupa devletler nizamı ile Osmanlı diplomasisi arasındaki münasebetlerin şerhedildiği kısımlardır. 1789 Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik ve cumhuriyet fikirlerinin Osmanlı tebaası üzerindeki tesirlerini ilk gören mütefekkirlerdendir.

Cevdet Paşa'nın diplomasi tahlilleri şu noktalarda yoğunlaşır:

• Şark Meselesi (Eastern Question):** Avrupa düvel-i muazzamasının Osmanlı'yı parçalama niyetlerini açıklar; İngiltere, Fransa, Rusya ve Avusturya'nın menfaat çatışmalarından istifade ederek devletin bekasını koruma sanatını (Denge Siyaseti) över.
• Küçük Kaynarca'nın Hukukî Mirası: Rusya'nın Osmanlı Ortodoksları üzerindeki hamîlik iddialarına karşılık, Osmanlı padişahının da Kırım ve dünya Müslümanları üzerindeki dinî hilafet hakkının uluslararası metne girmesini büyük bir diplomatik maharet olarak kaydeder.
• Akka Müdafaası ve Napolyon: Cezzâr Ahmed Paşa'nın seksen yaşını aşmış bir ihtiyar serdar olarak Napolyon'un şark fethini Akka surları önünde durdurmasını, İslâm azminin parlak bir zaferi olarak tasvir eder.

Ahmed Cevdet Paşa'nın iki büyük âbidesi olan Mecelle ile Târîh-i Cevdet, aynı zihniyetin ve ıslahat felsefesinin iki ayrı cephesidir. Paşa, tarihi olmayan bir hukukun köksüz, hukuku olmayan bir tarihin ise gayesiz kalacağına inanmaktaydı.

Mecelle Cemiyeti reisi olarak Fransız Medenî Kanunu'nu (Code Civil) doğrudan tercüme etmek isteyen Batıcı zümreye karşı çıkmış; Hanefî fıkhının muazzam külliyatını tarayarak 1851 maddelik bir şaheser derlemiştir. Aynı şuurla, Osmanlı tarihini yazarken de fıkhî muhakemeyi asla elden bırakmamıştır:

• Maslahat-ı Âmme İlkesi: Tarihî hadiseleri değerlendirirken devletin ve milletin umumi menfaatinin gözetilip gözetilmediğini esas miyar kılmıştır.
• Adalet Mülkün Temelidir: Kanunsuz ceza, rüşvet ve müsadere usullerini şiddetle tenkit etmiş; adaletin zaafa uğradığı yerde umrânın çökeceğini fıkhî kaidelerle ispatlamıştır.

Bu sebeple Târîh-i Cevdet, fıkıh nosyonuyla yazılmış tarihtir; Mecelle ise tarih şuuruna dayanan fıkıhtır.

On dokuzuncu yüzyıl Osmanlı nesri, süslü, secili ve mânayı örten ağır bir bürokratik dille malûldü. Ahmed Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet'te hem Türkçe'nin ifade kudretini muhafaza etmiş hem de gereksiz süslerden arınmış, berrak, vakur ve tahlilci bir nesir dili geliştirmiştir.

Onun tarih tenkidi metodolojisinin esasları:

1. Râvîlerin ve Müelliflerin Tenkidi: Önceki vakanüvislerin (Şem'dânîzâde, Subhî, Vâsıf, Âsım vb.) tarafgirliklerini ve zihnî zaaflarını tek tek tahlil etmiştir.
2. Arşiv Belgeleriyle Sağlama: Rivayet edilen olayları Bâb-ı Âlî evrakı ve fermanlarla mukayese etmeden doğru kabul etmemiştir.
3. Neden-Sonuç Bağlantısı: Hadiseleri münferit tesadüfler olarak değil, iktisadî, içtimaî ve ahlâkî sebeplerin tabiî neticeleri olarak tahlil etmiştir.

Bu üslûp, modern Türk tarih yazıcılığının temellerini atmıştır.

Ahmed Cevdet Paşa'nın Târîh-i Cevdet'i, Osmanlı Devleti'nin son büyük klasiğidir. Namık Kemal'den Fuad Köprülü'ye, Halil İnalcık'tan günümüz tarihçilerine kadar Osmanlı geçmişini anlamak isteyen her araştırmacının başvurmak mecburiyetinde olduğu yegâne ana kaynaktır.

Eserin günümüze bıraktığı ebedî dersler şunlardır:

• Kendi Köklerine Basarak Yenilenmek: Batı'nın fennini ve ilmî metodunu alırken kendi dinî, ahlâkî ve tarihî şahsiyetini terk etmemek.
• Adalet Dairesinin Muhafazası: Adalet olmadan ordunun, ordu olmadan devletin, devlet olmadan nizamın ayakta kalamayacağı hakikati.
• Tarih Şuuru: Geçmişini tahlil edemeyen milletlerin, başkalarının yazdığı tarihe figüran olacağı gerçeği.

Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet ile arkasında sadece on iki ciltlik bir kitap değil, İslâm medeniyetinin tefekkür ve vakar kalesini bırakmıştır.