İlm-i Ledün ve Mârifetullah: Gayb Kapısı, Kehf Sûresi ve Hz. Hızır Sırrı

FASIL I: İlm-i Ledün Nedir? Epistemolojisi ve Kur'anî Temelleri

İslam tasavvuf epistemolojisinde ve irfan felsefesinde İlm-i Ledün (Ledünni İlim); kitaplardan, medrese tahsilinden, zihni mantık yürütmelerden veya beşeri duyulardan kaynaklanmayıp, doğrudan Cenâb-ı Hakk'ın kendi zâtî katından (ledünnünden) sâlih, muttaki ve masivâdan arınmış kullarının kalbine lütfettiği vasıtasız, vehbî ve gaybî ilimdir.

Kehf Sûresi 65. âyet-i kerîmede bu ilmin ezeli kaynağı açıkça beyan buyrulmuştur: 'Derken kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona katımızdan bir rahmet vermiş ve tarafımızdan ona hususi bir ilim (ve allemnâhü min ledünnâ ilmâ) öğretmiştik.' Bu âyette zikredilen 'min ledünnâ' ifadesi, bu bilginin kâinattaki sebep-sonuç zincirlerini aşan, Levh-i Mahfuz'daki kader programının sırlarını doğrudan müşâhede ettiren ilahi bir feyz olduğunu teyit eder.

Hüccetü'l-İslâm İmam Ebû Hâmid el-Gazâlî'nin Er-Risâletü'l-Ledünniyye adlı meşhur eserinde beyan ettiği üzere; zâhirî ilimler su kuyusunu kazıp dışarıdan kırbalarla su taşımaya benzer. Bu su hem bulanabilir hem de tükenebilir. Oysa ledünni ilim; kalbin dibindeki günah, gaflet ve dünya sevgisi tortularını riyazetle temizleyerek kalbin tam merkezinden saf, berrak ve ebediyen tükenmez bir hikmet pınarının fışkırması gibidir. Bakara Sûresi 282. âyette buyrulduğu üzere: 'Allah'tan korkup sakının (takva sahibi olun); Allah size öğretir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir.'

Ledünni ilim, zâhirî aklın çaresiz kaldığı gayb perdelerini aralar; olayların sadece dış kabuğunu değil, o olayların Levh-i Mahfuz'daki nihai gayesini ve hikmetini keşfettirir. Bu ilme mazhar olan veliler ve arifler, zaman ve mekan kayıtlarının ötesine geçerek gayb âleminin tecellîlerini basiretle müşâhede ederler.

FASIL II: Mecmau'l-Bahreyn ve Hz. Mûsâ ile Hz. Hızır'ın (a.s.) Tarihi Mülakatı

Kur'an-ı Kerim'in Kehf Sûresi 60-82. âyetlerinde anlatılan Hz. Mûsâ (a.s.) ile Hz. Hızır'ın (a.s.) Mecmau'l-Bahreyn (İki Denizin Kavuştuğu Yer) mülakatı; beşeri akıl ile ilahi hikmetin, şeriat zâhiri ile hakikat bâtınının karşılaşmasını temsil eden en azametli Kur'an kıssasıdır:

Büyük peygamber ve Kelîmullah olan Hz. Mûsâ (a.s.), kavmine hitap ederken kendisine 'İnsanların en bilgilisi kimdir?' diye sorulduğunda, bildiği kadarıyla 'Benim' demişti. Bunun üzerine Cenâb-ı Hak ona iki denizin birleştiği yerde kullarından öyle bir kul bulunduğunu vahyetti ki, onda Mûsâ'da olmayan gaybî bir ilim vardı. Mûsâ (a.s.) yanındaki genç yardımcısı Yûşa b. Nûn ile birlikte zembildeki tuzlu balığın dirilip denize atladığı kayalıkta Hz. Hızır'ı buldu ve ona: 'Sana öğretilen hayır ve hikmetten bana da öğretmen şartıyla sana tabi olabilir miyim?' dedi.

Hz. Hızır ise gaybî ilmin zahirî akılla taşınamayacağını peşinen ihtar etti: 'Doğrusu sen benimle beraberliğe asla sabredemezsin! İçyüzünü kavrayamadığın bir şeye nasıl sabredeceksin?' (Kehf, 67-68). Ancak Mûsâ'nın (a.s.) ısrarı üzerine, kendisine hiçbir şey sormaması şartıyla yolculuğa başladılar.

Bu tarihi yolculukta yaşanan üç hadise, insan aklının sınırlılığını ve ilahi kaderin derinliğini ortaya koyar:

1. Geminin Delinmesi: Kendilerini ücretsiz olarak karşıya geçiren yoksul gemicilerin teknesini Hızır (a.s.) bir tahtasını sökerek deldi. Zâhiren bu eylem nankörlük, cana kast ve zulüm gibi görünüyordu; Mûsâ (a.s.) itiraz etti. Oysa bâtında; ileride zalim bir kralın sağlam bütün gemilere zorla el koyduğu gerçeği gizliydi. Gemi kusurlu gösterilerek fakir sahiplerinin elinde bırakıldı.
2. Masum Bir Çocuğun Katli: Yolda karşılaştıkları küçük bir çocuğu Hızır (a.s.) katletti. Mûsâ (a.s.) dehşetle: 'Kısas olmaksızın masum bir cana mı kıydın? Gerçekten çok çirkin bir iş yaptın!' diyerek itiraz etti. Oysa bâtında; o çocuğun fıtratında azgın bir inkârcılık tohumu vardı; büyüdüğünde sâlih anne ve babasını isyana sürükleyecekti. Allah o canı alarak anne-babayı korudu ve onlara daha hayırlı bir evlat ihsan etti.
3. Yıkılmak Üzere Olan Duvarın Karşılıksız Tamiri: Kendilerine bir lokma ekmek vermeyen ve şehre kabul etmeyen nankör bir kasabada, Hızır (a.s.) yıkılmak üzere olan bir duvarı elleriyle düzeltti. Mûsâ (a.s.): 'İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın, karnımızı doyururduk' dedi. Hızır (a.s.): 'İşte bu, seninle benim ayrılışımızdır!' buyurdu ve açıkladı: Duvarın altında o kasabadaki sâlih bir babanın iki yetim oğluna ait altın bir define vardı. Duvar yıkılsaydı define yağmalanacaktı; Allah onların rüşt çağına kadar definenin saklanmasını murad etti.

Hz. Hızır yolculuğun sonunda o can alıcı hakikati haykırdı: 'Ben bunları kendi görüşüm ve arzumla yapmadım. İşte sabredemediğin şeylerin bâtınî te'vili budur!' (Kehf, 82).

FASIL III: Şeriat ile Hakikat Arasındaki Sır: Hz. Ebû Hüreyre'nin İki Kabı

İslam uleması ve büyük tasavvuf pîrleri (İmam Gazâlî, Abdülkadir Geylânî, İmam Rabbânî), İlm-i Ledün'ün asla şeriat ahkâmını iptal etmeyeceğini; bilakis şeriatın bâtınî ruhu olduğunu kesin bir dille ortaya koymuşlardır. Şeriat gemidir, tarikat denizdir, hakikat incidir. Gemisi olmayan denizde boğulur; incisi olmayan dalgıç ise eli boş döner.

Sahih-i Buhârî'de İlim babında Hz. Ebû Hüreyre'den (r.a) nakledilen tarihi rivayet bu iki katmanı belgeler: 'Ben Resûlullah'tan (s.a.v.) iki kap dolusu ilim hıfzettim. Birincisini insanlara yaydım (bu zâhirî şeriat, fıkıh ve helal-haram ilmidir). İkincisine gelince; onu açıklayacak olsam şu boğazım kesilirdi!'

İşte o ikinci kap; kıyamet alâmetlerini, melekûtî tasarrufları, velilerin derecelerini ve Ledünni esrârı ihtiva eden manevi hazinedir. Bu ilim herkese açık olarak anlatılmaz; zira zâhir ehlinin aklı bu sırları taşıyamaz ve inkâra sürüklenir.

FASIL IV: Kalp Aynasının Tasfiyesi ve Ledünni Nurların Nüzûlü

İlm-i Ledün'e giden yol medreselerin kuru münazaralarından değil, kalbin tasfiyesinden geçer. Tasavvuf yolunda bu tasfiye dört temel sütun üzerine kuruludur:

• Helal Lokma ve Az Yemek (Kıllet-i Taâm): Vücuda giren her haram veya şüpheli lokma kalbin üzerine siyah bir leke bırakır ve melekût nurlarının girişini perdeler.
• Geceleri Diriltmek (Teheccüd ve Seher İstiğfarı): Gecenin son üçte biri, ilahi rahmetin semâ-i dünyâya tecellî ettiği, zihinlerin sustuğu ve kalplerin Levh-i Mahfuz'a bağlandığı en mukaddes saattir.
• Dâimî Hafî Zikir (Kalbin Zikretmesi): Dili damağa yapıştırıp letaif noktalarında 'Allâh' ism-i celâlini nefesle birlikte deveran ettirmek, kalpteki masivâ sevgisini yakarak ledünni basireti uyandırır.
• Nefsin Hevâsına Muhalefet: Nefsin arzu ettiği kibir, şan, şöhret ve dünyevi makamları terk etmek; kulun nefsinde ölüp Hakk'ta dirilmesini sağlar.

Bu mertebeye erişen kula Cenâb-ı Hak, Hızır misali olayların arka planını okuma feraseti bağışlar. Hadis-i şerifte: 'Müminin ferasetinden sakının; çünkü o Allah'ın nuruyla bakar' (Tirmizî, Tefsîr, 15) buyrulması bu hakikatin tescilidir.

FASIL V: Ledünni Basiretin Günümüz İnsanının Hayatına Rehberliği

İlm-i Ledün felsefesi, modern çağın materyalist buhranı içinde kaybolan insana en büyük teselli ve huzur kapısıdır. Günlük hayatımızda planlarımızın bozulması, işlerimizin gecikmesi, maddi kayıplar yaşamamız veya haksızlığa uğramış gibi görünmemiz; tıpkı delinen gemi veya yıkılan duvar misali, arkasında binlerce ilahi korumayı ve hayrı barındırır.

Ledünni basirete sahip bir mümin asla isyan etmez; bilir ki kâinatta hiçbir şey tesadüf değildir. Her hadise ilahi bir kalemin satır satır yazdığı kusursuz bir kader senaryosudur. Bu şuur, insanı dünyevi kaygılardan kurtararak mutlak teslimiyet ve Rızâ Makamının huzuruna ulaştırır.