İbnü'l-Arabî Tasavvuf İstılâhâtı Sözlüğü

Akla ilk gelen düşünce, rabbani bir düşüncedir, kesinlikle yanlış olmaz. Sehl buna ilk sebep ve düşüncenin kalıbını kırması adını verir.

Kalpte hüzün, temenni etme anlamında irade. Tabiatın iradesine nefis payı, Hakkın iradesine ihlas denir.

İradeden tamamen soyutlanmış, her şeyden kopup sadece Allah'a yönelen kimse.

İradesinden çekilip koparılan ve her işi hazırlanan kimse. Bütün şekilleri ve makamları zahmetsiz aşar.

Makamları ilmiyle değil, haliyle geçen kimse. İlim onun aynıdır.

Fikriyle manevi alanlarda yolculuğa çıkan kimse. En yakın uçtan en uzak uca ibretle yolculuk eder.

Kalbin zikirle Hakka yönelmesinden ibarettir.

Hak tarafından ruhsatsız meşru kılınmış sülûk merasimleri.

Hal zamanındaki halden ibarettir, geçmiş ve gelecekle bir ilgisi yoktur.

Şeriatın edebi (sınırları aşmamak), hizmet edebi (görüntüsünde fena bulmak), Hakkın edebi (Hakkın hakkını bilmek).

Zahiri ve batıni merasimlerin hakkını tam anlamıyla ve eksiksiz yerine getirmek.

Çalışma ve çaba olmaksızın kalbe varit olan ilahi durum. Kalp saflaşıncaya kadar misaller birbirini izler.

Velinin mertebesinden dolayı gördüğü bir husustan hareketle gördüğünü izhar etmeyi tercih etmesi.

Vaaz ve nasihatin müminin kalbi üzerindeki sarsıcı etkisine denir. Vecd ve üns ile harekete geçme.

Kulluk ahdine ve sınırlarına tam bağlılık demektir.

Ciddiyetsizlik ve iddia sezilen ölçüsüz söz demektir. Muhakkiklerden nadiren sadır olur.

Yüce Allah'ın yarattığı ilk mahluktur. 'Gökleri ve yeri hak ile yarattık' sırrı.

Kutbun tasarruf ve nazarının dışında kalan bağımsız ulu erler.

Bütün zamanlarda âlemde Allah'ın nazarının yeri olan tek kimsedir. İsrafil (a.s)'ın kalbi üzeredir.

Dört kişidirler. Menzilleri âlemdeki dört rükün (Doğu, Batı, Kuzey, Güney) üzeredir.

Yedi kişidirler. Bir yerden ayrıldıklarında yerlerinde kendi suretlerinde canlı bir beden bırakırlar. İbrahim (a.s) kalbi üzeredirler.

Nefislerin gizliliklerini ve sırlarını ortaya çıkaran 300 kişidirler.

Halkın manevi yüklerini taşımakla meşgul 40 kişidirler.

İki imamdır. Biri Gavsın sağında oturup melekûta bakar, diğeri solunda oturup mülke bakar. Soldaki daha üstündür ve Gavsın yerine geçer.

İç âlemlerindeki hallerinden zahirlerine hiçbir gösteriş yansımayan en üstün taifedir.

Makam ve halleri aşıp celal ve cemal üstündeki mutlak kemale ulaşanların menzili.

Vakitte korku hali, kalbe varit olan ilahi terbiye uyarısı.

Her şeyi içine alan ama hiçbir şey tarafından sınırlandırılamayan genişleme ve ünsiyet hali.

Allah'ın celalini müşahede etmenin kalpteki sarsıcı etkisidir.

İlahi huzurun cemalini müşahede etmenin kalpteki muhabbet ve tatlılık etkisidir.

Vecd halini arzu etme ve isteme hali.

Kalbin gayb müşahedesinde ilahi sırlara rastlaması hali.

Vecd halinde mutlak Hakkı bulma.

İlahi huzurdan yansıyan kahır ve azamet tecellileri.

İlahi huzurdan kaynaklanan rahmet, lütuf ve güzellik tecellileri.

Halksız olarak sırf Hakka işaret etme.

Bütünüyle Allah'ta tükenme ve fani olma hali.

Hak olmaksızın halka ve kulluk sınırlarına işaret etmek.

Kulun, Allah'ın her şey üzerinde kaim olduğunu görerek baki kalması.

Kulun nefsani illetlerden soyutlanıp Hakta yok olması.

Hissin ilahi varitle meşguliyetinden dolayı halkın hallerinden uzaklaşması.

Gaybet esnasında kalbin bizzat Hakk ile huzurda bulunması.

Gaybetten sonra duyuların güçlü bir idrakle kendine dönmesi.

Güçlü bir ilahi varitle kendinden geçme hali.

İlahi tecellilerin görünmeye başladığı ilk an.

Tecellilerin ortası ve kalbe yerleşmesi.

Tecellilerin her makamdaki doyum ve kemal merhalesi.

Adet vasıflarının ve beşeri alışkanlıkların ortadan kalkması.

Kulluk hükümlerini ve şer'i bağları muhkem şekilde ikame etme.

Taatle kaim olmak; Kâbe Kavseyn hakikatine erişmek.

İlahi emirlere muhalefet üzere bulunmak.

Senin vasıflarının, O'nun vasıfları aracılığıyla senden uzaklaştırılması; failin ancak O olduğunu müşahede etmek.

Kalbin gayret ateşini söndürmek için lütfedilen ilahi rahmet ruhu.

Kalbe varit olan rabbani, meleki, nefsani veya şeytani telkin.

Delil ve burhan ile anlaşılan kesin ilim.

Müşahede ve keşif yoluyla bizzat görülen ilim.

Müşahede edilen hakikatle bizzat birleşip onu yaşama hali.

Kulun çabası olmaksızın kalbe lütfedilen övgüye değer ilahi manalar.

Müşahede neticesinde kalpte nakşolan ilahi etki ve suret.

Kulun bilinen ve terbiye edilmesi gereken vasıfları.

Gayb ilminin özel bir surette kalbe ilka edilmesinin karşılığı.

İlmin, halin veya hakikatin Allah katındaki gizli muradı.

Aşırı vecd neticesinde kendini kaybetme hali.

İki makam arasında hapsedilip bekleme hali.

Başlangıçtaki yakıcı hararetin sakinleşmesi hali.

Masivayı ve kainat kaygılarını kalpten ve sırdan tamamen uzaklaştırmak.

Hak ile sırf kendin olarak baş başa durman.

Zihinde parlayan, kelimelere sığmayan ince irfani işaret.

Hakkın kulunu bir sebeple veya sebepsiz uyarması.

Nefsin tabii arzularından sıyrılıp ahlakı arındırma disiplini.

Nefsi bedeni meşakkatlere ve hevaya muhalefete zorlamak.

Birlik (cem) halinden sonra hikmet gereği ayrılık makamına dönmek.

Kalbin sevgilisini müşahededen dolayı hiçbir dünyevi şeyi hissedemeyecek kadar kaybolması.

İlahi sultan, manevi hakimiyet ve delil.

Müminin kalbindeki Hak davetçisi ve öğütçüsü.

Kulun varlık terkibinin ilahi kahır ve azamet altında eriyip gitmesi.

Seni yok eden şeyden seni gizleyen mutlak fena hali.

Kalplere açılan gayb nurları ve ilahi parıltılar.

Kalbin daima kesin burhan akışının huzurunda bulunması.

Gayb perdelerinin kalkmasıyla ilahi sırların açıkça idrak edilmesi.

Eşyayı tevhid delilleriyle ve Hakkı eşyada şüphesiz görmek.

Hakkın mülk ve şehadet aleminde ariflere hitap etmesi (Musa'ya ağaçtan hitap gibi).

Hakkın sırlar ve gayb aleminden ariflerin kalbine seslenmesi.

Zahiri sırlarda parlayan zati nurların görüntüsü.

Marifet ehlinin kalbine doğup diğer tüm nurları söndüren tevhid nurları.

Parlama şeklinde anlık doğan tecelli ışıkları.

Kalbin birdenbire gayb ile yüz yüze gelmesi.

Kulun dahli olmaksızın vaktin gücüyle kalbe varid olan hal.

Kulun haller arasında intikal edişi; 'Külle yevmin hüve fî şe'n' makamı.

Telvin (çeşitlilik) halinde yerleşiklik kazanıp sarsılmaz hale gelmek.

Nefsin sevaba, kalbin hakikate, sırrın ise bizzat Hakka yönelmesi.

İlahi tehditten, ilmin değişmesinden ve önceden bilinen takdirden çekinme.

Kötü edebe rağmen nimet ve hallerin kesintisiz verilmesi şeklindeki ilahi imtihan tuzağı.

Derin hüznün kalbe varid olup onu bütünüyle zapt etmesi.

Maksudun peşinde vatandan, halden ve marifet dehşetinden gurbete düşmek.

Kalbin her şeyden soyutlanıp sadece murad edilen gayeye kilitlenmesi.

İlahi sırları ehil olmayanlardan saklama ve hududullahı koruma aşkı.

Kulluk hukukunu Allah için ikame ederek masivadan tamamen azade olmak.

Hakkın kainattaki hadiselere dair ariflerin kalbine ilham ettiği sırlar.

Zahirde ibare açılışı, batında halavet ve mükaşefe açılışı.

Kaçan hakikati yakalayıp vuslata ermek.

Vakit içinde kulun haline hakim olan ilahi isim.

Ezelden ebede cari olan değişmez ilahi mühür.

Gayba iman ve yakin nurunun artışı.

Bast (açılma, neşve ve genişlik) halinin remzi.

Kabz (tutulma ve kapanma) halinin remzi.

Zamanın yegane kutbu; inayet kapısı.

Kalbe melek veya ilham yoluyla varit olan gaybi hadise.

Yüce Allah'ın içinde alemin bedenlerini açtığı heba (karanlık madde/hava).

Külli Nefis; Levh-i Mahfuz.

Kalem; Akl-ı Evvel (İlk Akıl).

Külli Cisim.

İnsan-ı Kâmil.

İbarelerden sızan ince ve derin marifet.

Beyaz İnci; Akl-ı Evvel.

Zümrüt; Külli Nefis.

Heba; rüzgarın savurduğu ilk atomik toz.

Hakkın arife hitap ederken kullandığı tecelli lisanı.

Gayb nurlarının inişi esnasında kalpte hasıl olan mutlak sükûnet.

Mukarrebûnun (yakınların) ilahi mirac ve yükselişi.

Mukarrebûnun alemdeki tasarruf için nüzûlü ve Hakkın onlara inişi.

Hallerde, makamlarda ve marifetlerde sürekli yükseliş.

Haktan varid olan sır ve hükümleri tam idrakle almak.

Haktan kendine veya alemden Hakka dönmek.

Geçmişteki noksanlıklardan ve ilahi celalden sakınmak.

Gelecekteki ilahi cemal ve lütuf beklentisi.

Rabbani tecelli esnasında fenaya erip bayılma.

Arada vasıta olmaksızın gizlice Hak ile konuşmak.

Kulun halvetten ilahi vasıflarla bezenmiş olarak zuhur etmesi.

Kutbun efraddan ve halktan gizlendiği sır mahalli.

Matlubu gözden ve idrakten perdeleyen perde.

Efrad denilen seçkin zatlara has ilahi hil'at ve ikramlar.

İlahi hitabın bir tür zorlamayla icmal edilmesi sesi.

İki zatın bir olması; ancak sayıda tasavvur edilen teklik hali.

Tafsil bilgisi ve varlıkların kodlarını yazan ilk nur.

'Ben' diyerek benliği izhar etmek.

İcmal ilmi ve varlık dairesinin yarısı.

Gayb alemindeki mutlak zati hakikat.

Kader ve olguların yazıldığı mukadder mahal.

İzafet yoluyla elde edilen hakikat kabı.

Tabiat kayıtları içinde sıkışıp kalma hali.

İnsana nispet edilen ilahi isimlerin tecellileri.

Ariflerin kalbi üzerindeki ilahi mühür.

Her şahıs hakkında ezelde malum olan fıtri kabiliyet.

Meleklere ve ruhanilere izafe edilen ilahi isimler.

Ruhani tecellilerin ve vuslat meclislerinin mekanı.

Masiva; Allah'tan gayrı olan her şey.

Ateş veya nur menşeli bir cisimde zuhur eden ruh.

Kevni vehimleri kalpten kovan ilahi vürut.

Bizzat zati bilme; çünkü bu bilgiyle başkası görülmez.

Hakkın nurani gözüyle eşyanın hakikatini görmek.

Hicabın gerisinde ilahi rahmet gölgesi.

Muhakkikin özünü koruyan zahiri ilim kabuğu.

Kevn kayıtlarından saklanan halis zati marifet özü.

Sıfatlar hususunda vaki olan tecelli ortaklığı.

Her ferdin kendine has zati teklik makamı.

Kalbin huzurunda kelimesiz gerçekleşen ilahi işaret.

Hakkın senin idrakinden gizlediği ilahi sırlar.

Sebepler olmaksızın doğrudan 'Kün' emriyle var olan Melekût alemi.

Sebepler taallukuyla var edilen maddi Şehadet alemi.

Rabbin kendisini gösterdiği ve üzerinde haller zuhur eden veli ve onun hali.

Allah'ın uluhiyetini gösterdiği ve zatta fani kıldığı zat ve ilmi.

Kulun üzerine vacip olan ve Hakkın gerekli kıldığı hakikat.

Yokluk; Adem.

Varlık sahasına çıkan her mevcud.

Hakkın sıfatlarıyla bezenip kaderden razı olma.

Eşyada itidal ve denge mahalli.

Tüm sıfatlardan ve kayıtlarından münezzeh mutlak yetkinlik.

Manalar ile cisimler arasındaki arakesit alem.

İlahi azamet ve kudret alemi.

Gözle görülen kesif cisimler alemi.

Gayb ve nurlar alemi.

Kullara amellerinin karşılığını hakkaniyetle veren Hak Teala.

Kevn alemine Hakkın basiretiyle bakan arif.

Kavranamaz celal ve şaşkınlık perdesi.

İnsan; Hakkın suretine ayna olan kamil mevcud.

Mukayyet isimlerin istiva ettiği kuşatıcı taht.

İlahi emir ve yasakların tecelli merkezi.

Hak ilminde kul ile ilgili ezelde sabit olan hakikat.

Amellerin tekrarıyla kalbe yeniden dönen feyiz bayramı.

Seninle O'nun arasındaki zati sınır.

Anlamın gerektirdiği nitelik (Alim gibi).

Nispetin gerektirdiği nitelik (Evvel gibi).

Hakkı olduğu yerde gözle görmek, sırf basiretle değil.

Huzur sözü olan 'Kün' (Ol) kelimesi.

İlahi beyanın ariflerin idrakine ulaşmasında vasıta olan lisanlar.

Müşahedesi imkansız olan mutlak Zâtî Gayb.

Hakkın misal aleminde bizzat yüzleşme yoluyla gerçekleştirdiği hitap.

Hakkın halkta, halkın da Hakta gizlenmesi dengesi.

Kendini rabbine teslim edip gösteren kimsenin ubudiyet makamı.

Hakkın inayet yoluyla kulu gafletten uyandırması.

İlahi sevk esnasında Allah'ın muradını tam anlama uyanıklığı.

Zahiren ve batınen şeriatın adabına riayet etmek; ilahi ahlakla ahlaklanmak.

Kulluk ahlakıyla vasıflanma ve zati nurların kalpte parlaması.

Hakkın kuldan ayrı olarak tek başına bildiği en gizli hakikat.