Zahîrüddin Muhammed Bâbür Şah ve Bâbürnâme: Otobiyografi Şaheseri, Hindistan Fütûhâtı ve Hükümdarlık Hikmeti

Zahîrüddin Muhammed Bâbür (1483-1530), dünya tarihinin gördüğü en müstesna hükümdar, kumandan, şair ve ediplerinden biridir. Baba tarafından büyük fatih Emîr Timur'un beşinci kuşaktan torunu, anne tarafından ise Cengiz Han neslinden Yûnus Han'ın torunudur. Henüz on iki yaşında iken babası Ömer Şeyh Mirza'nın güvercin uçururken kaleden uçuruma yuvarlanıp vefat etmesi üzerine Fergana tahtına oturmuştur. Çocuk yaşta amcalarının, dayılarının ve hırslı beylerin taht kavgaları arasında kalan Bâbür, ilk gençlik yıllarını at sırtında, karlı dağ geçitlerinde ve amansız kuşatmalar içinde geçirmiştir.

Ata yurdu Semerkant'ı üç defa fethedip her defasında Özbek hakanı Şeybânî Han'ın ezici orduları karşısında kaybetmesi, onun iradesini çelikleştirmiştir. Bâbür, ne kadar büyük felaketlerle karşılaşırsa karşılaşsın, hiçbir zaman ümidini yitirmemiş; mağlubiyetlerinde dahi nefsini kandırmamış, hatalarını tarafsız bir ayna gibi kaydetmiştir. Bu dürüstlük ve metanet, onu dünya otobiyografi edebiyatının kurucuları arasına sokan Bâbürnâme (Vekāyi') adlı ölümsüz eserin doğuş zeminini hazırlamıştır.

Doğu ve İslâm edebiyatında hükümdarlar ekseriya saray vakanüvislerine yahut şairlere kendi zaferlerini abartan, kusurlarını örten destanî eserler (zafernâmeler, şahnâmeler) yazdırırlardı. Bâbür Şah ise bu köhne geleneği kökünden yıkmıştır. Bâbürnâme, bir kâtibin değil, bizzat bir imparatorun kendi el yazısıyla, son derece duru, samimi, kıvrak ve zengin bir Çağatay Türkçesiyle kaleme aldığı emsalsiz bir günlüktür.

Eserin en büyük kıymeti "kusursuz bir hakikatperestlik" (objektiflik) taşımasıdır. Bâbür; savaş meydanlarındaki korkularını, taktik hatalarını, sevdiği dostlarının vefasızlığını, içki meclislerindeki sarhoşluk pişmanlıklarını, oğlu Hümâyun'a duyduğu şefkati ve düşmanlarının dahi erdemlerini hiç çekinmeden kaydeder. Batı edebiyatında Jean-Jacques Rousseau ve Montaigne'in asırlar sonra övündüğü otobiyografik samimiyet ve iç gözlem, Bâbürnâme'de çok daha diri, asil ve hükümdarca bir vakarla 16. yüzyılın başında vücut bulmuştur.

Semerkant ve Fergana'dan tamamen ümidini kesen Bâbür, yanındaki bir avuç sadık nökeriyle birlikte Hindukuş dağlarının dondurucu kar fırtınalarını aşarak 1504 yılında Kâbil'i fethetti. Kâbil, Bâbür'ün hayatında bir sığınak değil, yeni bir cihan devletinin fırlatma rampası olmuştur. Kâbil'in serin havası, gürül gürül akan suları, meyve bahçeleri ve stratejik konumu, Bâbür'ün kalbini fethetmiştir.

Bâbür burada Kâbil Şehri'ni imâr etmiş, meşhur "Bâğ-ı Bâbür" (Bâbür Bahçeleri) gibi geometrik su kanallarıyla bezeli cennet-misal bahçeler kurdurmuştur. Ancak Kâbil'in dar coğrafyası Bâbür'ün büyük ufkuna dar gelmekteydi. O, atası Timur'un bir asır önce girdiği fakat yerleşmediği devasa Hindistan alt kıtasına gözlerini dikmişti. Kâbil, Hindistan fethinin lojistik üssü ve askerî talimgâhı haline getirildi.

21 Nisan 1526 tarihinde Delhi yakınlarındaki Pânîpet sahrasında vuku bulan meydan savaşı, Asya kıtasının kaderini tayin eden en büyük askerî çarpışmalardan biridir. Delhi Sultanı İbrâhîm-i Lûdî'nin 100.000 kişilik muazzam ordusu ve 1000 zırhlı savaş filine mukabil, Bâbür Şah'ın ordusu ancak 12.000 ilâ 15.000 civarında seçkin süvari ve tüfekçiden müteşekkildi.

Bâbür, bu sayıca ezici orduyu dize getirmek için Osmanlı harp sanatından ilham alan bir taktik inkılâbı tatbik etmiştir: "Araba Taburu" (Rûmî Usûl / Tabur Cengi). Yüzlerce araba birbirine ham deri zincirlerle bağlanmış, aralarına kalkanlar yerleştirilmiş ve arkalarına Osmanlı döküm ustası Üstad Ali Kulu kumandasında sahra topları ve tüfekçiler konuşlandırılmıştır. İki kanatta ise meşhur Türk "Tulguma" (hilâl çevirme) süvarileri pusuda bekletilmiştir. Lûdî ordusu fillerle yüklendiğinde, topların patlamasıyla dehşete düşen filler kendi piyadelerini ezmiş; Bâbür'ün dahiyane kıskacıyla Lûdî ordusu birkaç saat içinde imha edilmiştir. İbrâhîm-i Lûdî savaş meydanında öldürülmüş ve Delhi ile Agra'nın kapıları Bâbür'e açılmıştır.

Delhi'nin fethi Bâbür için kâfi gelmedi. Asıl büyük tehlike, Hindistan'ın yerli Racpût federasyonunu arkasına alan efsanevî savaşçı Rânâ Sangâ idi. Rânâ Sangâ, seksen yara almış, bir kolunu ve bir gözünü kaybetmiş korkusuz bir kumandandı ve 100.000'i aşkın zırhlı Racpût askeriyle Bâbür'ün üzerine yürüdü. Bâbür'ün askerleri arasında büyük bir panik ve ümitsizlik baş gösterdi; beyler Kâbil'e geri dönmeyi teklif ettiler.

İşte bu buhran anında Bâbür, tarihin en muazzam hükümdarlık hamlelerinden birini yaptı. Bütün altın ve gümüş şarap kadehlerini kırdırıp fakirlere dağıttı; hayatı boyunca içtiği şarabı terk ettiğine dâir Allah'a "Tevbe-i Nasûh" ile söz verdi ve ordusunun önüne çıkarak meşhur hitabesini irad etti: "Her kim bu meclise geldiyse ölüm şerbetini içecektir! Eğer ölürsek şehit, kalırsak gaziyiz!" Bu coşkuyla 16 Mart 1527'de cereyan eden Kanva Muharebesi'nde Racpût ordusunu kesin bir mağlubiyete uğratan Bâbür, "Gazi" unvanını almış ve Kuzey Hindistan'daki İslâm hâkimiyetini perçinlemiştir.

Bâbürnâme'yi alelâde bir fetihnâmeden ayıran en büyüleyici cephe, Bâbür'ün tabiata, bitkilere, ağaçlara, kuşlara ve hayvanlara duyduğu derin iltifat ve tecessüstür. Bâbür, fethettiği her coğrafyanın iklimini, sularının lezzetini, toprağının verimini ve rüzgârlarını bir tabiat bilimci titizliğiyle tahlil eder.

Hindistan'a girdiğinde buranın fillerini, gergedanlarını, tavus kuşlarını, mango meyvesini, muz ağaçlarını ve nilüfer çiçeklerini en ince botanik ayrıntılarıyla tasvir eder. Hangi mevsimde hangi çiçeğin açtığını, kavunun nerede en tatlı olduğunu, narın çekirdeksiz cinsinin nasıl aşılandığını anlatırken savaş meydanlarının celâlli hakanı gider; yerine tabiatın güzellikleri karşısında hayranlıkla secde eden zarif bir şair gelir. O, Hindistan'ın sıcak ve tozlu havasını sevmemiş; fakat Agra ve Dholpur'da inşa ettirdiği havuzlu, kaskatlı, geometrik nizamlı Türk bahçeleriyle çöl iklimini yeşil bir cennete çevirmiştir.

Bâbür Şah, sadece kılıç çalan bir cihangir değil; aynı zamanda Ali Şîr Nevâî'den sonra Çağatay Türkçesinin en büyük lirik şairidir. Divan'ında yer alan gazel ve rubâîler, Türk tasavvuf ve aşk edebiyatının en saf, en içten incileridir. Hece ve aruz veznini kusursuz kullanan Bâbür, Türk nazım şekillerinden "Tuyug" sahasında da üstattır; ayrıca aruz vezni üzerine Mufassal adlı teorik bir risale kaleme almıştır.

Bununla da kalmayan Bâbür, İslâm hat sanatında çığır açarak Kur'an-ı Kerim yazmak gayesiyle "Hatt-ı Bâbürî" adını verdiği yepyeni ve orijinal bir yazı karakteri icat etmiştir. Bu hat ile bizzat bir Kur'an-ı Kerim istinsah edip Mekke-i Mükerreme'ye hediye göndermiştir. Fıkıh sahasında Hanefî mezhebinin esaslarını manzum olarak özetlediği Mübeyyen adlı eseri, onun dinî ilimlerdeki vukûfiyetinin şahididir.

Bâbürnâme, bir devlet felsefesi ve siyasetnâme olarak incelendiğinde adalet, liyakat ve merhamet umdeleriyle karşılaşılır. Bâbür, fethettiği Hindistan'da Hindu halkın dinî inançlarına müdahale etmemiş; tapınaklarını korumuş ve adil bir vergi nizamı kurmuştur. Oğlu ve veliahdı Hümâyun'a yazdığı gizli vasiyetnâmede dile getirdiği şu esaslar, bir İslâm hükümdarının ulaşabileceği en yüksek basiret zirvesidir:

Bâbür Şah'ın vefatı, tarihin en dokunaklı ve ulvî menkıbelerinden birine sahne olmuştur. 1530 yılında veliaht Hümâyun Agra'da amansız bir hummaya yakalanır; devrin bütün tabipleri çaresiz kalır ve şehzadenin ölmek üzere olduğu bildirilir. Devrin büyük velîlerinden Mîr Ebü'l-Bekā, hükümdara en kıymetli varlığını feda ederek Allah'tan şifa dilemesini tavsiye eder.

Herkes Bâbür'ün elindeki paha biçilmez Kûh-ı Nûr (Işık Dağı) elmasını feda edeceğini sanırken, Bâbür: "Benim dünyada Hümâyun'dan daha kıymetli hiçbir şeyim yoktur; feda edilecek en değerli varlığım kendi canımdır!" der. Hümâyun'un yatağının etrafında üç defa tavaf edercesine dönerek dua eder: "Yâ Rabbi! Eğer bir can karşılığında bir can kabul edersen, Hümâyun'un hastalığını bana ver, onun yerine benim canımı al!" Târihçilerin müttefikan naklettiğine göre, o andan itibaren Hümâyun terleyip sıhhate kavuşmaya başlarken, Bâbür yatağa düşmüş ve birkaç ay sonra 47 yaşında rûhunu Rahmân'a teslim etmiştir (26 Aralık 1530). Vasiyeti üzerine nâşı çok sevdiği Kâbil'in serin bahçelerine nakledilmiştir.

Bâbür Şah'ın 47 yıllık kısa ömrü ve geride bıraktığı Bâbürnâme, modern insanın çaresizlik ve yeis anlarında sığınabileceği en muazzam azim ve sabır mektebidir. O, doğduğu ata yurdundan sürülmüş, ailesini kaybetmiş, aç ve çıplak kalmış; fakat hiçbir zaman kadere küsmemiş, gayreti elden bırakmamıştır. Mağlubiyeti bir son değil, daha büyük bir fethin doğum sancısı olarak telakki etmiştir.

Sihravemen Külliyâtı olarak Bâbür'ün rûhundan aldığımız ilham şudur: Hakiki cihangirlik, toprakları kılıçla zapt etmekten ibaret değildir. Hakiki cihangirlik; nefsini terbiye etmek, kibre kapılmamak, tabiatın ve insanın hakikatine hürmet göstermek ve gerektiğinde evladının ve ümmetin bekası için kendi canını feda edebilecek bir kalbî olgunluğa erişmektir. Bâbürnâme, Türk dilinin ve İslâm ahlâkının asırlar ötesinden yankılanan ebedî bir fütûhât marşıdır.