Tursun Beg ve Târîh-i Ebü'l-Feth: İstanbul'un Fethi, Fâtih'in Cihangirlik Felsefesi ve Siyâset-i İlâhiyye Külliyâtı

Osmanlı felsefî tarihçiliğinin ve siyasetnâme türünün 15. yüzyıldaki en özgün dehası Tursun Beg (ö. 1499 sonraları)'dir. Aslen Bursa civarında timar sahibi köklü bir askerî-bürokrat aileye mensuptur. Babası Hamza Bey, II. Murad ve Fatih devirlerinde mühim askerî ve idarî vazifeler ifa etmiştir.

Tursun Beg, medrese tahsilini ikmal ettikten sonra doğrudan merkezî idareye intisap etmiş, Dîvân-ı Hümâyun'da kâtiplik vazifesine getirilmiştir. Fatih Sultan Mehmed'in bütün büyük seferlerine bizzat divan kâtibi sıfatıyla refakat etmiş; İstanbul'un muhasarası ve fethinden Mora, Trabzon, Bosna ve Otlukbeli seferlerine kadar devrin kaderini tayin eden bütün cenk meydanlarında padişahın otağında bulunmuştur.

«Padişahlar, Hakk'ın yeryüzündeki gölgesidir (zıllullâh fi'l-arz). Lakin bu gölge, zulmü örtmek için değil; fukara ve zayıfı zâlimlerin ateşinden korumak için serilmiştir. Hükümdarın kalemi adaletle yazmazsa, askerin kılıcı heder olur.» — Tursun Beg

Fatih'in vefatından sonra Sultan II. Bayezid devrinde emekliye ayrılarak Bursa'da inzivaya çekilmiş ve hâtırâtı ile tarih felsefesini meczettiği ölümsüz eserini kaleme almıştır.

Tursun Beg'in yegâne tarih eseri olan Târîh-i Ebü'l-Feth (Fethin Babası Fâtih'in Tarihi), yaklaşık 1488-1490 yıllarında tamamlanarak Sultan II. Bayezid'e takdim edilmiştir. Eser, salt bir kronolojik vekayiname olmayıp; derin bir devlet nazariyesi ve siyaset felsefesi mukaddimesiyle başlar.

Müellifin telif gayesi, Fatih Sultan Mehmed'in otuz yıllık hükümdarlık devrinde vücuda getirdiği muazzam cihan imparatorluğunu ve fütûhâtı, devleti idare eden sonraki nesillere bir düstur ve rehber olarak aktarmaktır. Eserin üslûbu, devrin münşeât geleneğine uygun olarak secili, sanatlı, lakin fikir örgüsü bakımından son derece muhkem ve berraktır.

Tursun Beg, hadiselerin sadece dış yüzünü anlatmaz; seferlerin lojistiğini, diplomatik müzakereleri, saray meclislerindeki tartışmaları ve padişahın ruh halini tahlil eder.

Târîh-i Ebü'l-Feth'in mukaddimesi, İslâm siyaset felsefesi tarihinin en parlak metinlerinden biridir. Tursun Beg, insanın tabiatı gereği medenî (sosyal) bir varlık olduğunu, lakin nefsanî arzuları sebebiyle nizamı bozmaya meyyal bulunduğunu belirtir. Bu sebeple cemiyetin anarşiye düşmemesi için mutlak bir otoriteye (pâdişâh-ı âdil) ihtiyaç vardır.

Tursun Beg siyaseti ikiye ayırır: 1. Siyâset-i İlâhiyye: Peygamberler vasıtasıyla tebliğ olunan ve beşerin hem dünya hem ahiret saadetini tanzim eden şeriat ahkâmıdır. 2. Siyâset-i Aklî (Siyâset-i Sultânî / Örfî Hukuk): Hükümdarın akl-ı selîm ile vazettiği, zamanın ve devlet maslahatının iktiza ettiği kanunlardır.

«Eğer nizam sırf peygamberin tebliğiyle kaim olsaydı, peygamber gönderilmeyen devirlerde cemiyet tamamen helâk olurdu. Hükümdarın aklî siyaseti ve örfî tasarrufu, adaleti tefsir eden bir kılıçtır.» — Tursun Beg

Bu nazariye, Fatih Kanunnâmesi'nin ve Osmanlı örfî hukukunun felsefî meşruiyet temelini izah eden en derin açıklamadır.

Tursun Beg, 1453 İstanbul muhasarasının en canlı ve yetkili görgü şahididir. Kuşatmanın ilk gününden surların aşılmasına kadar cereyan eden bütün safhaları bizzat kâtiplik çadırından ve siperlerden müşahede etmiştir.

Müellif, Fatih Sultan Mehmed'in dâhiyâne mühendislik tedbirlerini, Edirne'de dökülen devâsa Şâhî topları ve bu topların surlarda açtığı gedikleri tasvir eder. 21-22 Nisan gecesi Osmanlı donanmasının karadan Haliç'e indirilmesini bizzat görmüş; Bizanslıların sabah Haliç'te Osmanlı kadırgalarını gördüklerinde kapıldıkları dehşeti kaydetmiştir.

29 Mayıs 1453 Salı sabahı vuku bulan umûmî hücumu, Ulubatlı Hasan ve yeniçerilerin Topkapı ve Edirnekapı surlarına sancak dikmelerini, fethin mânevî kumandanı Akşemseddin'in secdedeki dualarını ve genç Fâtih'in şehre girişini eşsiz bir belagatle tasvir etmiştir.

Tursun Beg'in anlatımındaki en müessir sahnelerden biri, Fatih Sultan Mehmed'in fetihten hemen sonra Ayasofya Camii'ne girişidir. Tursun Beg, padişahın mahiyetinde Ayasofya'ya ilk giren zevattandır. Mabedin mimari azametini, mozaiklerini, kubbesinin gökyüzünü andıran hendesesini hayranlıkla tasvir eder.

Fâtih'in mabedin kubbesine ve harabelerine bakarak meşhur Farsça beyti terennüm ettiğini bizzat Tursun Beg nakleder: «Bûm nevbet mîzened ber târım-ı Efrâsiyâb / Perdedârî mîküned der kasr-ı Kayser ankebût» (Baykuş Efrâsiyâb'ın köşkünün burcunda nöbet davulu çalıyor; Kayser'in sarayında örümcek perdedarlık yapıyor).

«Padişah derhal emretti; mabedin mihrabı kıbleye tebdil olundu, putlar ve teslis alametleri setredildi. Minber vaz' olunup müezzinler nida eyledi ve cihan fatihi orada gaziler safında secdeye vardı.» — Tursun Beg

Ayasofya'nın fethin kılıç hakkı ve İslâm'ın sembolü oluşu, Tursun Beg'in satırlarında ebedîleşmiştir.

İstanbul'un fethinden sonra Fatih'in hedefi, Bizans İmparatorluğu'nun yeniden dirilme ihtimalini tamamen ortadan kaldırmaktı. Tursun Beg, 1458-1460 Mora seferlerini ve 1461 Trabzon seferini bizzat katıldığı için en ince ayrıntılarına kadar nakleder.

Trabzon Seferi esnasında Zigana dağlarının sarp geçitlerinde ordunun çektiği meşakkatleri, Fatih'in atından inip yaya olarak çamur ve kayalar üzerinde yürümesini tasvir eder. Uzun Hasan'ın annesi Sâre Hatun'un Fatih'e gelerek «Oğul, bir Trabzon kalesi için bunca zahmet değer mi?» sualine Fatih'in verdiği tarihî cevabı Tursun Beg kaydeder: «Ana, bu zahmet din yolundadır; elimizde İslâm kılıcı vardır, gaza sevabından mahrum mu kalalım?»

Trabzon'un fethiyle Karadeniz hâkimiyetinin tesisi ve bölgeye yerleştirilen Türkmen zümreleri tahlil edilir.

Tursun Beg, 1463 yılındaki Bosna seferinde de bizzat Fâtih'in yanındaydı. Bosna Kralı Stefan Tomaseviç'in teslim oluşunu, sarp dağ kalelerinin fethini ve bölge halkının Osmanlı adaletine sığınışını anlatır.

Müellif, Bosna'nın yerli Bogomil Hristiyanlarının Katolik ve Ortodoks baskısından bizar kalarak kitleler halinde İslâm'ı kabul etmelerinin sosyolojik ve itikadî zeminini tahlil eder. Fâtih'in Milodraz sahrasında Fransisken rahiplerine bahşettiği meşhur Ahidnâme'nin ruhunu aksettirir: Hiç kimsenin ibadetine, kilisesine ve canına halel getirilmeyecektir.

Tursun Beg'e göre Bosna fethi, kılıçla açılan kapıların adalet ve merhametle ebedî bir İslâm yurdu haline getirilmesinin şaheser nümunesidir.

Fatih devrinin en kanlı ve stratejik meydan muharebesi, 11 Ağustos 1473'te Erzincan yakınlarında vuku bulan Otlukbeli Savaşı'dır. Tursun Beg, iki Türk-İslâm hükümdarı Fatih Sultan Mehmed ile Akkoyunlu Uzun Hasan arasındaki bu muazzam çarpışmayı bir kurmay titizliğiyle nakleder.

Akkoyunlu süvarilerinin sür'at ve cesaretine mukabil, Osmanlı ordusunun merkezî teşkilatı, yeniçerilerin tüfek ateşi ve topçu bataryalarının (tabur cengi) üstünlüğü tahlil edilir. Şehzade Bayezid ve Şehzade Mustafa'nın cenah kumandanlıklarındaki kahramanlıkları kaydedilir.

Zaferden sonra Fatih'in af ve merhamet göstererek esir düşen ilim adamlarına ve sanatkârlara izzet ü ikramda bulunması, Doğu Anadolu'da Osmanlı asayişinin tesisi vurgulanır.

Tursun Beg, Fatih'in sadece bir fatih değil, aynı zamanda kurumlar kuran büyük bir teşkilatçı (teşrîî deha) olduğunu en iyi kavrayan müverrihtir. Eserinde Fatih Kanunnâmesi'nin teşrifat, ceza ve divan kaidelerini izah eder.

Müellif, seferlerin finansmanı için yapılan akçe tağşişlerini, gümüş sikke reformlarını ve vakıf topraklarının mirî araziye tahvilini (tımar reformu) iktisadî ve siyasî zaruretler çerçevesinde müdafaa eder. Devletin bekası için merkezî otoritenin zaafa uğramaması gerektiğini, güçlü bir hazine ve daimi bir ordu olmaksızın cihan devleti kurulamayacağını ifade eder.

Bu fasıl, Osmanlı iktisat tarihi ve mâlî felsefesi bakımından birinci elden eşsiz bir kaynaktır.

Tursun Beg, Osmanlı tarihçiliğinde Neşrî ve Âşıkpaşazâde'nin halk diliyle yazılmış destanî üslûbundan, 16. yüzyılın Hoca Sâdeddin ve Celâlzâde gibi inşâ üstatlarının felsefî üslûbuna geçişin mihenk taşıdır. Eserinde tarih, felsefe, fıkıh ve edebiyat mükemmel bir ahenk içinde kaynaşmıştır.

Onun felsefesi, İbn Haldun'un asabiyet ve umran teorisi ile Gazzâlî ve Tûsî'nin ahlâk-ı celâlî anlayışının Osmanlı ruhuyla mezcedilmesidir. Padişahı mutlak otorite görürken, onu şeriatın ve akl-ı selîmin sınırları içinde adalete mecbur kılar.

«Devlet bir cesettir, pâdişâh onun canıdır; ulemâ onun aklıdır, asker onun kollarıdır, reâyâ ise onun ayaklarıdır. Can adaletten ayrılırsa ceset kokuşur ve memleket harabeye döner.» — Tursun Beg

Târîh-i Ebü'l-Feth, İstanbul'un fethinin ruhunu, Fâtih'in vizyonunu ve Osmanlı devlet felsefesini anlamak isteyen her araştırmacının başucunda duran ebedî bir anıttır.