Somuncu Baba (Şeyh Hâmid-i Veli): Bursa Ulu Camii Açılışı ve Yedi Mertebe Fâtiha Tefsiri

Hicrî 802 (Miladî 1399) senesinde, Sultan Yıldırım Bâyezid Hân’ın Niğbolu fethi ganimetleriyle inşasını ikmâl eylediği Bursa Cami-i Kebîri’nin (Ulu Cami) küşâd merasimi, Osmanlı mülkünün zâhirî hilâfet azameti ile bâtınî velâyet kutbiyyetinin tarihte emsali görülmemiş bir nizamla karşılaştığı berzah noktasıdır. Taşköprizâde İsâmeddin Ahmed Efendi’nin eş-Şekâiku’n-Nu'mâniyye fî Ulemâi’d-Devleti’l-Osiyye adlı eserinde ve Mahmûd Hulvî’nin Lemezât-ı Hulviyye ez-Lemeât-ı Ulviyye mecmuasında mufassalan nakledildiği vechile; açılış günü pâdişâh, erkân-ı devlet, ulemâ ve meşâyih-i kirâm saf bağlamıştır. Sultan Bâyezid, ilk Cuma hutbesini irad etmek üzere devrin mütebahhir âlimi, dâmâdı Seyyid Emîr Sultân Buhârî Hazretleri’ne niyazda bulunmuştur. Ne var ki Seyyid Emîr Sultân, başını edeple öne eğerek zâhir ulemâsını hayrette bırakan şu tarihi kelâmı dile getirmiştir:

Padişahın emri ve Emîr Sultân’ın işaretiyle arka saflarda, bir direğin dibinde mütevazı abası içinde gizlenen Hâmid-i Velî minbere davet olunmuştur. Melâmet hırkasının altına bürünmüş kutbiyyet sırrının fâş olma vaktinin hulûl ettiğini anlayan Somuncu Baba, Emîr Sultân’a dönerek sitemle fısıldamıştır: «Ey Emîr! Bizi ele verdin, sırrımızı fâş eyledin; bu mecliste sır nikabı yırtıldı!». Minbere kadem basan Hazret, hamd ü senâdan sonra Kur’ân-ı Azîmüşşân’ın kalbi ve Ümmü'l-Kitâb olan Fâtiha-i Şerîfe sûresini tilâvet eylemiş; akabinde cemaatin akıllarını teshîr eden, zâhir ulemâsının mürekkeplerini kurutan yedi ayrı mertebede (yedi vech üzere) tefsir etmeye başlamıştır.

Bu tefsir, İbnü'l-Arabî mektebinin Merâtib-i Vücûd (Varlık Mertebeleri) nazariyesinin irticâlen kelâma dökülmüş en muazzam tecellîsidir. Şeyh Hâmidüddîn Fâtiha’yı öyle bir nizamla şerh etmiştir ki her bir mertebe, meclisteki muhtelif idrak sınıflarının idrak ufkuna göre şekillenmiştir:

Tefsir nihayete erdiğinde, devrin başkadısı ve Osmanlı Devleti’nin ilk Şeyhülislâmı kabul edilen allâme Molla Şemseddîn Mehmed Fenârî Hazretleri mecliste ayağa kalkarak feryâd-ı hayretle şu ikrarda bulunmuştur: «Bu zâtın Fâtiha-i Şerîfe’ye dair beyan buyurduğu birinci vech tefsiri cümle ahâli anladı. İkinci tefsiri cemaatin havâssı anladı. Üçüncü tefsiri ulemâ sınıfı idrak eyledi. Dördüncü tefsiri ulemânın en mütebahhirleri fehmetti. Beşinci tefsiri bu fakir Fenârî anladı lakin takririne kâdir değildir. Altıncı tefsiri mecliste fehmedecek kimse bulunmadı, ancak Şeyh'in kemâlâtına hüsn-i zan ile teslim olundu. Yedinci tefsir ise akılların fevkinde bir sırr-ı ilâhî olup ancak kâili olan Hazret’in kendi zevk-i şerîfine mahsustur!». Molla Fenârî, bu tefsirden aldığı feyiz ve cezbe ile meşhur eseri Aynü'l-A'yân fî Tefsîri'l-Kur'ân (Fâtiha Tefsiri) kitabını telif etmeye başlamış ve Somuncu Baba’nın bereketiyle bu eseri vücuda getirmiştir.

Somuncu Baba’nın Ulu Cami minberinde sergilediği tefsir metodolojisi, zâhirî i'rab kaideleri ile bâtınî hakikatlerin mezcolduğu kâmil bir mîzandır. Seyyid Şerîf Cürcânî’nin et-Ta'rîfât'ında tasnif edilen marifet basamakları uyarınca, Fâtiha-i Şerîfe kelâm-ı ilâhînin bir fihristi, kâinat ağacının ise çekirdeğidir. Şeyh Hâmid-i Velî’nin tedrisinde Fâtiha sûresi, nefs mertebelerinden Zât nurlarına uzanan üç ana idrak basamağında tahlil edilmiştir:

1. Makâm-ı Avâm: Mülk Âlemi, Şeriat ve Ubûdiyyet

Bu mertebede Fâtiha, kulun Hâlik’ına karşı ubûdiyyet (kulluk) ahdidir. «Elhamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn» âyeti, zâhirî nimetlere şükür; «İyyâke na'büdü ve iyyâke nesta'în» ise zâhir amellerde şirki nefyedip ibadeti yalnızca Cenâb-ı Hakk’a tahsis kılmaktır. Sırat-ı Müstakîm, şeriatın hudutları, ahkâm-ı ilâhiyyenin emrettiği helâl ve haram dairesidir. Gazab-ı ilâhîye uğrayanlar (Mağdûb) ilâhî emre isyan eden fâsıklar; sapkınlar (Dâllîn) ise cehâlet karanlığında kalan ehl-i bid'attir.

2. Makâm-ı Havâss: Melekût Âlemi, Tarîkat ve Ubûdet

Kalp gözü basiret nuruyla açılan sâlikân mertebesinde Fâtiha, seyr u sülûkun haritasıdır. Besmele'deki «Rahmân», varlığı yokluk karanlığından vücûd nuruna çıkaran umûmî feyiz; «Rahîm» ise mü'minlerin kalbine marifet ve aşk bahşeden hususî feyizdir. «İyyâke na'büdü» ifadesi nefsin hevâsından, riyâdan ve benlik davasından tecerrüd ederek rubûbiyyet karşısında fakrını idrak etmektir. «İyyâke nesta'în» ise amellerin faili olarak nefsi değil, ancak ve ancak Hakk’ın tevfîk ve kudretini müşahede eylemektir. Bu makamda Sırat-ı Müstakîm; tevhid ahlâkı, tezkiye-i nefs ve tasfiye-i kalb yoludur.

3. Makâm-ı Ehassü'l-Havâss: Ceberût ve Lâhût Âlemi, Hakîkat ve Ubûdet-i Mutlaka

Fânî vücûdun Vücûd-ı Mutlak nûrunda mahvolduğu (Fenâ fi't-Tevhîd) zirve noktasıdır. Burada «Bâ» harfinin altındaki nokta, kâinatın zuhûra geldiği ilk taayyün mertebesidir (Hakîkat-i Muhammediyye). «Elhamdü lillâh» sırrı: Hamd eden de hamd olunan da bizzat Hakk’ın kendisidir (Hamd-i Hak li-Zâtihî). Zira Cenâb-ı Hakk’ı O’ndan gayrı lâyıkıyla medh ü senâ edecek hiçbir varlık yoktur. «İyyâke na'büdü» sırrında 'kul' aradan çekilmiş, vahdet şuhûdunda ibadet edenin de ibadete lâyık olanın da tek bir vücûdun tecellîsinden ibaret olduğu müşâhede olunmuştur. Sırat-ı Müstakîm, kesret içinde vahdeti, halk içinde Hakk’ı cem' etme makamı olan Fark ba'de'l-Cem' makâmıdır.

Somuncu Baba’nın irfan mektebinin tarihe armağan ettiği en büyük şâheser, şüphesiz Ankara Kara Medrese’nin başmüderrisi olan Nûmân bin Ahmed’i, Anadolu velâyetinin kutbu Hacı Bayram-ı Velî olarak yeniden inşâ etmesidir. Lâmiî Çelebi’nin Nefehâtü’l-Üns Tercümesi ve Enisî Mehmed Efendi’nin Menâkıb-ı Hacı Bayrâm-ı Velî risalesinde zikredildiği üzere; Ankara’da akli ve nakli ilimlerde devrin zirvesinde bulunan Müderris Nu'mân, zâhir ilminin insanın nefsânî gururunu ve benlik putunu yıkmaya kâfi gelmediğini idrak etmiş, bâtınî bir hararetle mürşid-i kâmil aramaya koyulmuştur.

Kayseri’de Şeyh Hâmid-i Velî’nin meclisine vasıl olduğunda, Somuncu Baba ona zâhir ulemâsının alışık olduğu bir icazet meclisi değil, doğrudan melâmet hırkasını giydirecek çetin bir nefs tasfiyesi tatbik etmiştir. İlk imtihan, medresenin allâme müderrisine Bursa sokaklarında sırtında un çuvalı taşıtmak ve fırından yeni çıkmış sıcak somunları:

nidâsıyla halka dağıttırmaktır. Talebelerinin ve halkın hürmetle önünde eğildiği allâme Müderris Nu'mân, sokak sokak gezerek ekmek satmış; nefsinin 'şöhret', 'riyâset' ve 'ilim kibri' tortularını bu melâmet potasında eritmiştir. Somuncu Baba, talebesine ilmin başının mahviyet olduğunu şu veciz kaideyle tâlim buyurmuştur:

• Nefsin Katli (Terk-i Şöhret): «Halkın medh ü senâsına talip olanın kalbinde Hak tecellî etmez. Şöhret âfettir, melâmet ise kalbin zırhıdır.»
• Helâl Lokma ve Alın Teri: «Alın teriyle yoğrulmayan buğdaydan irfan ekmeği çıkmaz. Zikir, midede şüpheli lokma varken kalbe sirâyet etmez.»
• Halk İçinde Hak ile İttisâl: «Gözünü halktan ayırma ki hizmet edesin; kalbini Hak’tan ayırma ki helâk olmayasın.»

Nefsi tekmil ezilen Nu'mân, bir kurban bayramı günü Şeyh Hâmid’in dergâhında seyr u sülûkunu ikmâl eylemiş; mürşidi ona nazar buyurarak: «Nu'mân! Bugün iki bayramı birden idrak eyledin; nefsin kurban, rûhun âzâd oldu. Gayrı adın Hacı Bayrâm olsun!» hitabıyla taçlandırmıştır. Bu terbiye, daha sonra kurulacak olan Bayramiyye mektebinin amelî, ahlâkî ve iktisadî temelini teşkil etmiştir.

Tasavvuf tarihinde Melâmetiyye mektebi, kulun Hakk ile olan sırrını halkın nazarından gizlemesi, zâhiren sıradan hatta kusurlu görünerek bâtınen kurbiyyet makamında bulunması esasına dayanır. Şeyh Hâmid-i Velî, Horasan melâmetiyyesinin pîrleri Hamdûn el-Kassâr ve Bâyezîd-i Bistâmî meşrebini Anadolu topraklarında en kâmil sûrette aksettiren zâttır. Bursa Ulu Cami açılışında kerameti zâhir olup cümle Bursa halkı ve devlet erkânı elini öpmek, eteğine yüz sürmek için kapısına üşüşünce, bu şöhret selini ruhanî bir tehlike addetmiştir.

Zira kâmil mürşidlerin indinde kerâmet, hayız kanı gibi gizlenmesi icap eden bir sırdır; izhârı ise mecbûrî tecellî haricinde bir noksanlıktır. Nitekim açılış namazının akabinde caminin üç ayrı kapısından çıkan her cemaat, Somuncu Baba’nın kendi çıktıkları kapıda durup kendileriyle musâfaha ettiğini iddia eylemiştir. 'Tayy-i Mekân' ve 'Tebdîl-i Sûret' kerâmetinin aynı anda binlerce insan tarafından müşâhede olunması, Hazret için Bursa’da kalmayı imkânsız kılmıştır.

Bursa Fırını, Somuncu Baba için yalnızca ekmek pişirilen bir ocak değil; sâlikin nefsini pişiren, kâinatın Nâr (ateş) unsurunu Nûr tecellîsine tebdîl eden bir zikirhânedir. Küreğe hamuru koyarken çektiği Besmele ile fırından ekmeği çekerken hâsıl olan feyiz, Bursa ahalisinin sadece bedenini değil, rûhunu da doyurmuştur. Şöhret hücum edince, fırının küreğini duvara dayamış, hırkasını omuzlamış ve gecenin karanlığında sırra kadem basarak yollara düşmüştür.

Bursa’dan hicret eden Şeyh Hâmid-i Velî, talebesi Hacı Bayrâm ile birlikte bir müddet Şam beldelerine yönelmiş, Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî Hazretleri’nin türbe-i şerîfinde itikâfa çekilmiştir. Hacc-ı Şerîf farizasını ikmâl eyledikten sonra Medine-i Münevvere’de Ravza-i Mutahhara huzurunda feyz alarak Anadolu’ya avdet etmiştir. Son menzil olarak Anadolu Selçuklu Devleti’nin dârülilm ve dârüssulehâsı olan Aksaray beldesini intihâb buyurmuştur.

Aksaray’ın Hacıhamid Mahallesi’nde ve Ervâh Kabristanı civarında halvethânesini kuran Somuncu Baba, ömrünün son demlerini ibadet, tefekkür ve en seçkin talebelerini terbiye etmekle geçirmiştir. Hicrî 815 (M. 1412) tarihinde refîk-i a'lâya irtihâl buyurduğunda, geride türbeler ve şaşaalı tekkeler değil; bir cihan imparatorluğunun rûhî omurgasını teşkil edecek şu iki büyük irfan kutbunu miras bırakmıştır: