Rûhu'l-Kudüs ve Rûh-ı A'zam: Vahiy, Hayat ve Emr Âleminin Şahı Külliyâtı

Kur'ân-ı Kerîm'de ruh kavramı, yaratılmış mevcûdatın fiziksel kanunlarla sınırlı Âlem-i Halk dairesine değil, doğrudan ilâhî irade ve emrin aracısız tecellî ettiği Âlem-i Emr mertebesine bağlanmıştır. 'Sana ruhtan sorarlar; de ki: Ruh Rabbimin emrindendir ve size ilimden ancak pek az bir şey verilmiştir' hitabı, aklın salt maddî nedensellik sınırlarında tıkandığı noktayı işaret eder. İmam Fahruddin er-Râzî ve Kādî Beyzâvî, bu âyette geçen 'min emri Rabbî' ifadesini, ruhun cisimler gibi zamana, mekana, bölünmeye ve bozulmaya tabi olmayan nûrânî, mücerred ve cevherî bir hakikat olduğu şeklinde tefsir ederler. Ruh, zamanın akışında yıpranmaz; o, Kûn (Ol!) emrinin doğrudan mazharıdır.

Kadir Sûresi'nde 'Tenezzelü'l-melâiketü ve'r-rûhu fîhâ bi-izni rabbihim min külli emr' buyurularak melekler ile Rûh birbirinden 'vav-ı atf' ile ayrılmıştır. Bu lisanî ve ontolojik ayrım, Rûh'un umûmî melekler sınıfından bütünüyle farklı, bütün gökleri ve melekût tabakalarını kuşatan fevkalâde bir nurânî şahsiyet olduğunu ortaya koyar. İbn Abbas (r.a) rivâyetinde bu Rûh; göklerdeki bütün meleklerin toplam cüssesinden daha muazzam, arşın direklerini ve feleklerin nizamını sevk eden, her gök katında farklı bir melekût ordusuna kumandanlık eden en azametli ruhanî varlıktır.

Kelâm ve tefsir ilminde Cebrail (a.s) ekseriyetle 'er-Rûhu'l-Emîn' ve 'Rûhu'l-Kudüs' unvanlarıyla anılmıştır. Ancak Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Sadreddin Konevî gibi muhakkik sûfîlere göre Cibrîl, bu küllî Rûh hakikatinin peygamberlere vahiy ulaştırma, sûret giydirme ve hitap tebliğ etme mertebesindeki husûsî tecellîsidir. Rûhu'l-Kudüs; mukaddes, noksanlıklardan münezzeh ve mutlak saflık dairesinde bulunan feyz menbaıdır. Hz. Meryem'e temessül eden rûh ('Fe-erselnâ ileyhâ rûhanâ fe-temessele lehâ beşeren seviyyâ'), hem vahyin hem de cismanî bedene üflenen hayat sırrının kaynağının aynı ilâhî memba olduğunu belgeler.

Fütûhât-ı Mekkiyye'nin ilk cildinde ve Fusûsü'l-Hikem'in mukaddimesinde Şeyhü'l-Ekber, Rûh-ı A'zam kavramını varlığın ilk taayyün mertebesiyle açıklar. Hak Teâlâ'nın 'Kendi ruhumdan üfledim' (ve nefahtü fîhi min rûhî) buyurduğu sır, mevcûdatın çekirdeği olan Nûr-ı Muhammedî ve Akl-ı Evvel'dir. Rûh-ı A'zam, ilâhî ilmin melekût aynasındaki ilk diri aksidir. Âlemdeki bütün cüz'î canlar, meleklerin hayat menbaları ve canlıların hayatiyet titreşimleri bu Rûh-ı A'zam denizinin birer damlası mesabesindedir.

Konevî Hazretleri, ruhun mahiyetini incelerken onun 'gayb ile şehâdet' arasında bir berzah-ı câmî olduğunu ifade eder. Ruh, zâtı itibariyle gayb âlemine, tecellîleri ve kuvvetleri itibariyle şehâdet âlemine aittir. İnsan bedeninde ikamet eden ruh, bedenin içine girmiş (hulûl etmiş) bir nesne değildir; bilakis bedeni kendi nur hâlesi içinde tutan, kuantum dolanıklığı gibi atom altı düzeyden organlara kadar hayat nizamını sevk eden bir melekûtî mıknatıstır. Bu sebeple ölüm, ruhun yok olması değil, bedenin manyetik kafesinden azat olup asli mekânına rücû etmesidir.

Kâinattaki bütün kaderî takdirat Levh-i Mahfûz'da mesturdur. Bu takdiratın zaman ve mekan planına indirilmesi, Rûh-ı A'zam'ın feleklere ve melekût ordularına yaydığı kozmik emir dalgalarıyla icra edilir. Her bir saniyede vuku bulan atomik titreşimler, yıldızların doğumları, yaprakların düşüşü ve kalplere doğan ilhamlar, Rûh'un emrindeki sayısız nurânî memur vasıtasıyla fiziksel evrene nakşedilir. Bu durum modern fiziğin 'bilgi evreni' (information theory) ve kuantum potansiyeli kuramıyla tam bir uyum arz eder.

Tasavvufî seyr-i sülûk ilminde insanın mânevî anatomisi beş letâif-i âlem-i emr (Kalp, Ruh, Sır, Hafî, Ahfâ) üzerine bina edilmiştir. Bu beş letaifin ikincisi olan Ruh letâifi, göğsün sağ tarafında yer alır ve rengi kırmızı nur olarak müşahede edilir. Nefsin karanlık bağlarından kurtulan sâlik, zikrullah hararetiyle Ruh letaifini uyandırdığında, melekût âleminin cazibesine kapılır; beşerî ağırlıklar hafifler, aşk-ı ilâhî galip gelir ve ruhanî seyahatlerin kapısı aralanır.

Nebe' Sûresi'nin nihayetinde 'Yevme yekûmü'r-rûhu ve'l-melâiketü saffâ' (O gün Rûh ve melekler saf saf dururlar; Rahmân'ın izin verdikleri dışında hiç kimse konuşamaz) âyeti, mahşer meydanındaki nihai melekût nizamını beyan eder. Bütün melekût saflarının önünde tek başına duran Rûh, ilâhî adalet ve heybetin celâl perdesidir. O gün bütün bâtıl iddialar düşer, sadece hakkı söyleyenler ve tevhid kelimesini kalbinde taşıyanlar şefaat iznine nail olabilir.

İslâm tabiplerinden İbn Sînâ (El-Kânûn) ve Davud-i Antâkî, bedendeki ruh-ı hayevânî (biyolojik can/buhar-ı latîf) ile semavî ruh-ı insânî arasında kesin bir tefrik yapmışlardır. Ruh-ı hayevânî, kalbin sol karıncığında kanın incelmesiyle teşekkül eden ve damarlarla organlara yayılan elektro-fizyolojik enerjidir. Ruh-ı insânî ise bu latîf buhara binerek bedeni idare eden semavî nûrdur. Kalbin durmasıyla biyolojik buhar dağılır, böylece semavî rûh bedeni terk ederek asli vatanı olan berzaha intikal eder.

Kadîm Havas külliyâtında (Şemsü'l-Ma'ârif ve Menba-u Usûli'l-Hikme), Rûh-ı A'zam ile irtibat kurmanın yolu zikirde kesret değil, saf niyet, riyazet, helal lokma ve esmâ-i hüsnâdan 'el-Hayy', 'el-Kayyûm', 'el-Kuddûs' ve 'en-Nûr' isimlerinin tefekkürle virde dönüştürülmesidir. Kalbini dünya kasvetinden arındıran sâlikin bâtın kulağına 'Hâtif' fısıltıları açılır; bu hâl cinlerin veya süflî varlıkların vesvesesi değil, Rûhu'l-Kudüs'ün kalbe akıttığı ilham-ı rabbânîdir.