Müdebbirât-ı Emr ve Kozmik Nizam Melekleri

Kur'ân-ı Hakîm'in kâinat nizamına, varlığın arkasındaki melekûtî mekanizmalara ve ölüm ötesi buutlara yeminle başlayan Nâzi'ât Sûresi'nin beşinci âyet-i kerîmesi, İslâm kelâmı, işrâkî felsefe ve tasavvuf metafiziğinde kâinatın sevk ve idaresine dair en derin anahtar kavramlardan birini vazetmektedir: el-Müdebbirât.

Müfessirlerin reisi Abdullah İbn Abbas (r.a.) ve İbn Mes'ûd (r.a.) hazerâtından nakledilen mûteber tefsirlere göre "Müdebbirât"; Levh-i Mahfûz'dan sâdır olan kazâ ve kader emirlerini semâvâttan arza indiren, feleklerin cereyânını, rüzgârların sevkini, bulutların teşekkülünü, nebatatın inbâtını ve insanoğlunun cismanî-ruhanî hayatının her bir ânını hassas bir nizam ile sevk ve idare eden melekût ordularıdır.

Lügat cihetinden "tedbîr" (تدبير); bir işin sonunu, evvelini ve neticelerini birbiriyle intizamlı kılacak tarzda tanzim etmek, hikmet ve basiretle idare etmek demektir. Kâinatta hiçbir zerre, hiçbir atom altı parçacık ve hiçbir galaktik kütle başıboş (abes) bırakılmamıştır. Zâhirî gözle "tabiat kanunları" olarak tesmiye edilen değişmez fizikî prensipler, melekût âlemindeki bu müdebbir ruhânîlerin kesintisiz zikri, itaati ve memuriyetinin zâhir âleme yansıyan tecellîsinden ibarettir.

İslâm düşünce tarihinde sebep-sonuç (illiyet) münasebeti ve tabiat kanunlarının ontolojik mahiyeti incelenirken, Meşşâî felsefe ile Eş'arî kelâmı ve Tasavvuf mektebi arasında melekût kavramı merkezî bir köprü teşkil etmiştir:

• İbn Sînâ ve Fârâbî Perspektifi: Meşşâî felsefede "el-Ukûlü'l-Müfârıka" (Ayrık Akıllar) ve "en-Nüfûsü'l-Felekiyye" olarak adlandırılan ruhanî cevherler, şer'î ıstılahtaki mukarreb melekler ve müdebbir melekût kuvvetleriyle aynîleşir. İbn Sînâ'ya göre her bir göksel küre, kendi ruhanî müdebbir nefsinin ilâhî aşk ve iştiyak ile devretmesi neticesinde feza boşluğunda muntazam yörüngesini muhafaza eder.
• Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî'nin İktiran Teorisi: Tehâfütü'l-Felâsife ve İhyâu Ulûmi'd-Dîn eserlerinde Gazâlî, tabii sebepler ile neticeler arasında zorunlu (zatî) bir illiyet olmadığını, bilakis ateşin yakması veya tohumun yeşermesi ânında Yüce Hâlık'ın bu fiili doğrudan yarattığını (iktiran), meleklerin ise bu yaratılışa "vâsıta-i melekût" olarak refakat ettiğini beyan eder. Melek, tabiat kanununun ruhu ve ilâhî iradenin taşıyıcısıdır.
• Muhyiddîn İbnü'l-Arabî ve Vahdet-i Vücûd Mektebi: el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'de Şeyhü'l-Ekber, kâinattaki her bir fizikî kuvvetin (yerçekimi, elektromanyetizma, nükleer kuvvetler) o kuvveti temsil eden ve gece-gündüz zikreden melekûtî bir zâta sahip olduğunu; zâhirde "kanun" denilen şeyin, melekût zümresinin ilâhî emre kesintisiz secdesi olduğunu kaydeder.

Kur'ân-ı Kerîm'de Enbiyâ Sûresi 33. âyette buyrulan "Küllün fî felekin yesbehûn" (Her biri bir yörüngede yüzmektedir) sırrı, gök cisimlerinin feza ummanındaki hareketlerini tasvir eder. Klasik astronomi ve havas literatüründe (el-Bûnî, Ceberti, İbn Vahşiyye) 7 seyyare ve sabit yıldızlar küresinin her birine müdebbir bir melekût ordusunun tayin edildiği bildirilmiştir:

Sahîh-i Müslim ve Sahîh-i Buhârî'de İbn Mes'ûd'dan (r.a.) rivayet edilen meşhur hadîs-i şerîfte Resûl-i Ekrem (s.a.v.) Efendimiz şöyle buyurur:

Bu hadîs-i şerîf, genetik ve embriyolojik süreçlerin sadece kimyasal tepkimelerden ibaret olmadığını, her bir canlının hücresel gelişiminde "Müdebbir Rahmânî Meleklerin" doğrudan görev aldığını ispatlar. Hücre bölünmesi (mitoz ve mayoz), DNA iplikçiklerinin sarmal dizilimi, bağışıklık sisteminin antikor üretimi ve kalbin dakikada 70 defa elektrik iletimiyle atması; mikro âlemdeki müdebbir meleklerin ilâhî komutları mikroskobik ölçekte icra etmesidir.

Kur'ân-ı Kerîm'de Mürselât ve Zâriyât sûrelerinde zikredilen "kısım kısım gönderilenler", "tozutup savuranlar" ve "yağmur yükünü taşıyanlar", makro âlemdeki müdebbir meleklerin hava kütlelerini sevk edişine işaret eder.

Hadis literatüründe açıkça ifade edildiği üzere, gökten inen her bir yağmur ve kar tanesine bir melek refakat etmekte; o katre yeryüzünde ilâhî takdirle belirlenen noktaya ulaştırılana dek melekûtî muhafaza altında tutulmaktadır. Yeryüzünde tesadüfün eseri tek bir damla, tek bir rüzgâr esintisi dahi mevcut değildir; her bir atmosferik hareket, Mîkâîl (a.s.) riyasetindeki müdebbir melekût ordularının kusursuz bir matematiksel koordinasyonudur.

Ehl-i Sünnet kelâmında Kazâ ve Kader hiyerarşisi şu üç rütbe ile açıklanır:

1. Kader (İlâhî Plan): Ezelî İlimde her şeyin mikyâs ve ölçüsünün tayin buyrulması.
2. Kazâ (Hükmün Sadûr Olması): Vakti geldiğinde emrin Levh-i Mahfûz'dan melekût meclisine inzal edilmesi.
3. Tedbîr ve İcrâ (Müdebbirâtın Fiili): Müdebbir meleklerin, emredilen hadiseyi maddî ve ruhanî sebepler perdesi altında zaman ve mekân boyutunda fiilen vücuda getirmesi.

Dolayısıyla insan, melekût âlemindeki bu müdebbir nizamı kavradığında, tabiatta "kör tesadüf" veya "kaos" olmadığını, her an işleyen muazzam bir ilâhî şuur ve melekûtî intizam bulunduğunu idrak ederek tevekkülün ve tevhîdin zirvesine ulaşır.

Hz. Ali (k.v.) Efendimiz'in buyurduğu gibi: "Ve tez'amu enneke cirmün sağîrun, ve fîke'ntava'l-âlemü'l-ekber" (Sen kendini küçük bir cisim sanırsın; halbuki en büyük âlem senin içine dürülmüştür). İnsan bedeni, kâinattaki melekût nizamının minyatür bir kopyasıdır (Âlem-i Asgar).

Kâinatta felekleri, rüzgârları ve yıldızları sevk eden müdebbir melekler olduğu gibi; insan bedeninde de kalbi çalıştıran, kan dolaşımını idare eden, nefesi tanzim eden ve zihne melekûtî ilhamlar fısıldayan iç müdebbir ruhanî kuvvetler (Kuvâ-yı Rûhiyye ve Melekiyye) mevcuttur. Nefsini tezkiye eden arifler, kendi iç melekûtî müdebbir kuvvetleriyle kâinattaki makro melekût orduları arasında derin bir rezonans kurarlar.

• Fahreddîn er-Râzî, Mefâtîhu'l-Gayb (et-Tefsîru'l-Kebîr), Nâzi'ât Sûresi 5. Âyet Tefsiri.
• İbn Kesîr, Tefsîru'l-Kur'âni'l-Azîm, Müdebbirât-ı Emr Rivayetleri.
• İmam Ebû Hâmid el-Gazâlî, İhyâu Ulûmi'd-Dîn, Kitâbu't-Tevhîd ve't-Tevekkül; Tehâfütü'l-Felâsife.
• Muhyiddîn İbnü'l-Arabî, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye, 12. ve 24. Bâblar (Melekût Mertebeleri ve Felek Müdebbirleri).
• Şihâbüddîn es-Sühreverdî, Hikmetü'l-İşrâk (Nûrlar Hiyerarşisi ve İspihbed Nûrlar).
• Molla Sadrâ Şîrâzî, el-Hikmetü'l-Müteâliye fi'l-Esfâri'l-Akliyyeti'l-Erba'a.