Ziyâüddin İbnü'l-Esîr ve el-Meselü's-Sâir: İslam Retoriği, İnşâ Sanatı, Edebî Tenkit ve Belâgat Külliyâtı

Arap edebiyatı ve belâgat tarihinin en kudretli üslûp ustalarından ve münekkitlerinden biri olan Ebü'l-Feth Ziyâüddin Nasrullâh b. Muhammed İbnü'l-Esîr el-Cezerî (ö. 637 / 1239), İslâm medeniyetinin altın sayfalarına geçmiş meşhur «Üç İbnü'l-Esîr Kardeşler»in en küçüğüdür. Ağabeyi Mecdüddin İbnü'l-Esîr hadis ve lügat allâmesi (en-Nihâye müellifi), ortanca kardeşi İzzüddin İbnü'l-Esîr ise cihanşümul tarihçi (el-Kâmil fi't-Târîh müellifi) iken; Ziyâüddin edebiyat, inşâ ve tenkit sahasında eşsiz bir zirve teşkil etmiştir.

Musul'da başladığı tahsil hayatının ardından Şam ve Mısır'a geçmiş, Eyyûbî hükümdarı el-Melikü'l-Efdal'in vezirliğine ve Dîvân-ı İnşâ (Devlet Yazışmaları ve Protokol Dairesi) reisliğine tayin edilmiştir. Siyasî çalkantılar içinde dahi elinden kalemi bırakmamış, kelimelere hükmeden eşsiz bir retorik dehası sergilemiştir.

«Kalem, kılıçtan daha keskin bir fetihtir. Kılıcın fethettiği memleketler zamanla elden çıkabilir; lakin fesahat ve belâgat kalesine dikilen bir cümlenin hâkimiyeti kıyamete kadar baki kalır.» — Ziyâüddin İbnü'l-Esîr

Ziyâüddin İbnü'l-Esîr'in başyapıtı olan el-Meselü's-Sâir fî Edebi'l-Kâtib ve'ş-Şâir (Yazar ve Şairin Edebinde Dillerde Dolaşan Darb-ı Mesel), İslâm retoriğinin Abdülkāhir el-Cürcânî'den sonraki en kapsamlı ve pratik sistematiğidir.

Eser iki ana kutup üzerine kurulmuştur:

1. Sınâatü'l-Lafziyye (Lafza Dair Sanatlar): Sözün telaffuzu, harflerin mahreç ahengi, seci', cinas, tarsî', iştikak ve ritim kaideleri.
2. Sınâatü'l-Ma'neviyye (Mânaya Dair Sanatlar): İstiâre, teşbih, kinaye, tezat, hüsn-i ta'lîl, tecâhül-i ârif ve mânanın ruhu.

Müellif, eserin mukaddimesinde kendinden önceki belâgatçıları sırf soyut felsefe ve Aristo mantığıyla edebiyatı boğmakla suçlar; hakiki belâgatın ancak bizzat şiir ve nesir yazan, dilin nabzını tutan bir «kâtip» tarafından vazedilebileceğini iddia eder.

Arap edebiyatı tarihinde asırlarca süren «Lafız mı üstündür, mâna mı?» münakaşasında İbnü'l-Esîr dengeli ve derin bir sentez vazetmiştir:

«Lafız bedendir, mâna ise o bedene hayat veren ruhtur. Ruhsuz bir beden cesetten ibarettir; bedensiz bir ruh ise bu âlemde tecelli edip görünemez. Hakiki şaheser, asil bir mânanın en kusursuz ve ahenkli bir lafız elbisesiyle donatıldığı kelâmdır.»

Müellif, sadece lafız oyunlarına takılıp içi boş şiirler yazan saray şairlerini şiddetle tenkit ettiği gibi; mânası derin olduğu halde kaba, pürüzlü ve kulağı tırmalayan kelimeler kullananları da belâgat dairesinin dışına çıkarır.

Ortaçağ İslâm devletlerinde Kâtibü's-Sır ve Dîvân-ı İnşâ Reisi, bugünün dışişleri bakanı ve cumhurbaşkanlığı sözcüsü konumundaydı. İbnü'l-Esîr, bir kâtibin sahip olması gereken asgari ilmi müktesebatı şöyle sıralar:

• Kur'ân ve Hadis Hıfzı: Metinlerine âyet ve hadislerden zarafetle iktibas yapabilme kudreti.
• Arap Şiir Külliyatı: Câhiliye ve İslâmî devrin büyük kasidelerini ezbere bilip yerinde istişhâd etmek.
• Tarih ve Siyer Vukuatı: Milletlerin ve hükümdarların geçmişteki ibretli ahvaline vâkıf olmak.
• Fıkıh ve Hukuk Istılahları: Ahitnamelerde, sulh muahedelerinde ve fermanlarda hukuki boşluk bırakmamak.

İbnü'l-Esîr'in Haçlılara, Bağdat Halifesine ve diğer sultanlara yazdığı mektuplar, diplomatik dehânın edebî şaheserleri olarak kayda geçmiştir.

İbnü'l-Esîr, şiiri nesirden ayıran hususiyetleri tahlil ederken aruz vezninin ve kâfiyenin sadece dışsal bir kalıp olmadığını, bilakis kalpteki vecd ve heyecanın tabii bir musikiye bürünmesi olduğunu savunur.

Şairin yaratıcı muhayyilesini (tahayyül) inceler; ilham anında şairin zihninde kelimelerin nasıl parıldadığını, veznin ritmiyle duyguların nasıl dalgalandığını açıklar. Şiirde yapmacıklıktan (tekellüf) kaçınmayı, kelimelerin su gibi akıcı (selâset) olmasını öğütler.

el-Meselü's-Sâir'in en parlak fasıllarından biri, beyan ilminin sacayakları olan Teşbih, Mecaz, İstiâre ve Kinâye tahlilleridir.

İbnü'l-Esîr'e göre mecaz, hakikatin aciz kaldığı yerde insan idrakini sonsuzluğa açan pencerelerdir:

Bedî' ilmini sözün ziyneti ve tacı olarak vasfeden İbnü'l-Esîr, ses ahenginin mânayı desteklemesi gerektiğini şart koşar. Seci' (nesir kafiyesi) yapacağım diye mânayı feda edenleri sert bir dille kınar.

Ona göre hakiki Seci', suyun mecrâsında tabii akması gibi kendiliğinden dökülmelidir. Cinas (sesteşlik), dinleyicide zihinsel bir uyanış uyandırmalı; Tarsî' (karşılıklı kelimelerin vezin ve kafiyece tam denkliği) ise bir kuyumcunun yakut ve zümrütleri gerdanlığa dizmesi gibi kusursuz bir mimari arz etmelidir.

Ziyâüddin İbnü'l-Esîr, İslâm edebiyatının en cesur ve tavizsiz münekkitlerindendir. Arap şiirinin üç büyük devi Mütenebbî, Ebû Temmâm ve Buhturî'yi mikroskop altına alır:

• Ebû Temmâm: Fikrî derinlik, girift mânalar ve felsefî istiareler ustası; fakat zaman zaman lafız pürüzlülüğüne düşen bir dâhi.
• Buhturî: Saf Arap zevki, ipek gibi dökülen kelimeler ve tabii akıcılık; lakin mânada derinleşmekten ziyade sûret güzelliğine meftun.
• Mütenebbî: Fikir ile lafzı, gurur ile hikmeti, felsefe ile kılıcı aynı mısrada birleştiren eşsiz şairler sultanı.

İbnü'l-Esîr, şiirdeki Sirkat (İntihal) çeşitlerini —lafız hırsızlığı, mâna intikali, telhis ve iktibas— kanun koyucu bir titizlikle tasnif etmiştir.

el-Meselü's-Sâir'in zirve noktası, Kur'ân-ı Kerîm'in belâgat ve i'câzına tahsis edilen tahlillerdir. İbnü'l-Esîr, Kur'ân âyetlerinin harf seçiminden kelime sırasına, takdim-tehir sanatından îcâz ve ıtnâb dengesine kadar hiçbir beşerin taklit edemeyeceği bir ilâhî mimari barındırdığını ispatlar.

Hûd Sûresi 44. âyetindeki Tufan tasvirini («Ey arz suyunu yut, ey sema suyunu tut...») kelime kelime tahlil ederek, bu tek bir âyette yirmiyi aşkın belâgat sanatının nasıl mucizevî bir ahenkle iç içe geçtiğini gösterir.

Ziyâüddin İbnü'l-Esîr'in el-Meselü's-Sâir eseri neşredildiği andan itibaren İslâm dünyasında büyük akisler uyandırmıştır. Çağdaşı büyük edip İbn Ebü'l-Hadîd (Şerhu Nehci'l-Belâga müellifi), esere hayran olmakla birlikte bazı tenkitlerini ihtiva eden el-Felekü'd-Dâir alâ Meseli's-Sâir adlı müstakil bir reddiye kaleme almıştır.

Bu eser ve etrafındaki münazaralar:

1. Memlük ve Osmanlı devirlerindeki inşâ ve münşeât mekteplerinin ana ders kitabı olmuş,
2. İbn Hicce el-Hamevî (Hızânetü'l-Edeb) ve Şehâbeddin Mahmûd el-Halebî gibi üstatlar tarafından devam ettirilmiş,
3. Modern çağda Arap dili ve edebiyatı fakültelerinde retoriğin ve üslûp biliminin (stilistik) kurucu metni kabul edilmiştir.

Ziyâüddin İbnü'l-Esîr, kelimelerin kuyumcusu ve belâgatın sarsılmaz muhafızı olarak kültür tarihimizin zirvesinde yaşamaktadır.