Zenbilli Ali Cemâlî Efendi: Muhtârâtü'l-Fetâvâ, Şer'î Denge ve Adalet Külliyâtı

Ali b. Ahmed el-Cemâlî (ö. 932/1526), Osmanlı ilim muhitinde 'Zenbilli Ali Efendi' namıyla maruf, fıkıh ve takvayı şahsında meczetmiş efsanevî bir Şeyhülislâmdır. Karaman-Aksaray kökenli köklü Cemâlî ailesine mensup olan Ali Efendi, Molla Hüsrev ve devrin büyük ulemasından tahsil görmüş; Bursa ve Edirne medreselerinde müderrislik yaptıktan sonra II. Bâyezid, Yavuz Sultan Selim ve Kanûnî Sultan Süleyman devirlerinde tam 24 yıl kesintisiz meşihat makamında kalmıştır. Mütevazı hayatı, dünya malına tamah etmeyişi ve adaletteki sarsılmaz duruşuyla Osmanlı hukuk ahlakının kutup yıldızı olmuştur.

Ali Efendi'nin 'Zenbilli' lakabıyla anılmasının sebebi, Fatih Zeyrek'teki evinin penceresinden bir sepet (zenbil) sarkıtmasıdır. Kendisine fetva sormak isteyen halk, devlet ricali veya mazlumlar sorularını bir kâğıda yazıp sepete koyar; Ali Efendi sepeti yukarı çeker, şer'î cevabı yazar ve tekrar aşağı indirirdi. Bu yöntem, adalet arayan ile fetva makamı arasındaki tüm aracıları, rüşvet ve nüfuz tehlikesini sıfırlamış; hukuku en garip vatandaşın dahi doğrudan ulaşabileceği erişilebilir bir rahmete dönüştürmüştür.

Zenbilli Ali Efendi'nin en mühim fıkıh eseri Muhtârâtü'l-Fetâvâ'dır. Bu eser, Hanefî fıkhının temel kaynaklarından (el-Hidâye, el-Mebsût, Câmiu'l-Fusûleyn vb.) süzülen en muteber fetvaları, meselelerin özünü teşkil eden nasslarla birleştirir. Eserde muâmelât, ukûbât, münâkehât ve ferâiz bahisleri yalnızca teorik kurallar olarak değil, Osmanlı toplumunun canlı iktisadî ve içtimaî realitelerine çözüm üreten bir fıkıh felsefesiyle tanzim edilmiştir.

Zenbilli Ali Efendi'nin tarihe geçen en büyük vasfı, ceberut ve celalli yapısıyla bilinen Yavuz Sultan Selim Han karşısında hukukun üstünlüğünü canı pahasına savunmasıdır. Yavuz'un Edirne'de ipek tüccarlarının mallarını müsadere edip idamlarına hükmettiği hadisede Zenbilli bizzat divana çıkmış, padişaha 'Bunların fiili haram değildir, padişah emrine muhalefet dahi olsa kanları helal olmaz' diyerek fermanı geri aldırmıştır. Padişahın 'Şeyhülislâm saltanat işine karışmaz' sözüne karşı 'Ben senin ahiretini korumakla mükellefim' diyerek tarihe adalet dersi vermiştir.

Yavuz Sultan Selim'in tebaa içinde birlik sağlama maksadıyla gayrimüslimleri zorla İslâm'a geçirme yahut tehcir etme fikrine Zenbilli Ali Efendi şiddetle karşı çıkmıştır. 'Dinde zorlama yoktur' (Lâ ikrâhe fi'd-dîn) âyetini ve Hz. Peygamber'in ehl-i zimmet ahidnamelerini hatırlatarak fetholunan beldelerdeki cizye ödeyen tebaanın can, mal ve ibadet hürriyetinin devlete emanet olduğunu fetvaya bağlamış; böylece muazzam bir içtimai felaketi önlemiştir.

Zenbilli sadece bir hukukçu değil, alet ilimlerinde ve felsefî kelâmda da mütehassıstır. II. Bâyezid devrinde telif ettiği el-Hediyyetü'l-Hamîdiyye adlı eseri, fıkıh mantığı ile ahlak metafiziğini birleştiren şaheser bir risaledir. Burada amellerin niyetlerle tartılması, şeriatın makâsıdı (gayeleri) ve nefsin adalet faziletiyle tezyin edilmesi bahisleri derin tahlillere tabi tutulur.

Zenbilli Ali Efendi, Cemâliyye tarikatının kurucusu ve devrin büyük mutasavvıfı Şeyh Cemâleddîn-i Halvetî'nin hem akrabası hem de irfânî mürididir. Zahirî ilimlerdeki kudretini bâtınî riyâzet ve takva ile taçlandırmıştır. Onun fetvalarındaki keskin adalet hissinin arkasında, kalbini dünya hırsından arındırmış bir velî nefesi yatmaktadır. Bu sebeple verdiği her fetva vicdanlarda itirazsız kabul görmüştür.

Genç Kanûnî Sultan Süleyman tahta çıktığında da meşihat makamında bulunan Zenbilli, Kanûnî'nin Belgrad ve Rodos seferlerinin şer'î meşruiyetini tanzim etmiş; Osmanlı örfî kanunnamelerinin şeriatın umumi kaidelerine (Kavâid-i Külliyye) aykırı olmaması için temel prensipleri koymuştur. Ondan sonra gelen İbn Kemâl ve Ebüssuûd Efendiler, Zenbilli'nin açtığı bu sağlam fıkhî çığır üzerinde Osmanlı kanun sistemini inşa etmişlerdir.

Zenbilli Ali Efendi kelâm ve akaid sahasında Mâtürîdî-Eş'arî sünnî omurgayı titizlikle korumuştur. Risâle fî Hakkı'l-Kelâm adlı risalesinde bid'at fırkaların delillerini çürütmüş, felsefî şüpheleri aklî kıyaslarla cevaplandırmıştır. Fıkıhtaki esnekliği ve merhameti, inanç esaslarında tavizsiz bir tevhîd hassasiyetiyle dengelenmiştir.

1526 yılında İstanbul'da vefat eden ve Zeyrek'teki türbesine defnedilen Zenbilli Ali Cemâlî Efendi, arkasında servet değil, temiz bir isim ve yüzlerce ciltlik fıkıh kütüphanesini aydınlatan fetvalar bırakmıştır. O, adaletin güce boyun eğmeyeceğinin, bilginin iktidardan bağımsız olması gerektiğinin ve hakiki ulemanın zalim hükümdara karşı hakkı haykıran kimse olduğunun ebedî timsalidir.