Zembilli Ali Efendi ve Muhtârü'l-Fetâvâ: Adalet Terazisi, Kanunî Dirayet ve Şeriat-Hikmet Dengesi Külliyâtı

Osmanlı Devleti’nin yükselme devrinde adalet ve fıkhın timsali olan Ali b. Ahmed el-Cemâlî (v. 932/1526), neseben Hz. Ali’ye (r.a.) ve Peygamber Efendimiz’e dayanan köklü bir seyyid ailesine mensuptur. Karaman/Aksaray menşeli olan ailesinin ilmî şöhretinden dolayı 'Cemâlî' nisbesiyle anılmış; ancak Osmanlı halkı onu ebediyen 'Zembilli Ali Efendi' olarak bağrına basmıştır.

Zembilli lakabı, onun benzersiz bir tevazu ve halka yakınlık örneği olan fetvâ usûlünden neş'et etmiştir. Fatih Sultan Mehmed, II. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim devirlerinde müderrislik, kadılık ve nihayet yirmi yılı aşkın bir süre Şeyhülislâmlık makamında bulunan Ali Efendi; evinin penceresinden bir sepet (zembil) sarkıtır, halk derdini ve fıkhî suallerini bu sepete koyardı. Zembilli Ali Efendi sualleri inceler, fetvasını yazar ve sepeti tekrar aşağı sarkıtarak zengin-fakir, âmir-memur ayrımı yapmaksızın halkın müşkillerini çözerdi.

«Müftünün kapısı saray kapısı gibi bekçilerle örtülü olamaz; mazlumun feryadına sepette dahi olsa yetişmek boynumuzun borcudur.» — Zembilli Ali Efendi

Bu usûl, Osmanlı Devleti’nde ilim ehlinin bürokratik kibirden nasıl arındığını ve adaletin halkın ayağına kadar nasıl ulaştırıldığını gösteren ebedî bir zarafet abidesidir.

Zembilli Ali Efendi’nin fıkhî mirasının en mühim meyvesi, devrinde ve sonrasında asırlarca mahkemelerde kadıların başucu kitabı olan Muhtârü’l-Fetâvâ adlı derlemesidir. Bu eser, Ebû Hanîfe, Ebû Yûsuf, İmam Muhammed ve muteber Hanefî fıkıh külliyâtının en sahih ve amele en uygun hükümlerini cem etmiştir.

Eserde ibadetlerden aile hukukuna, ticari akitlerden ceza ve arazi hukukuna kadar Osmanlı toplumunun karşılaştığı binlerce müşkil meseleye kat'î ve berrak çözümler getirilmiştir. Muhtârü’l-Fetâvâ’nın temel hususiyetleri şunlardır:

• Kolaylaştırma ve Maslahat İlkesi: İnsanları dinden soğutan aşırı lafızcılıktan kaçınarak, şeriatın maksatlarına (Makāsıd) uygun ruhsatları öne çıkarmak.
• Örf ve Âdetin Nazara Alınması: Şeriatın naslarına aykırı olmayan yerel örfleri fıkhî akitlerde geçerli birer dayanak kabul etmek.
• Mülkiyet ve Akit Güvenliği: Haksız kazanç, fahiş faiz (ribâ) ve ihtikârı (stokçuluk) önleyen kat'î iktisadî fetvalar.

Zembilli, fetvalarında adaleti yalnızca kuru bir kanun maddesi olarak görmemiş; onu âhirette hesabın verileceği bir vicdan terazisi olarak tatbik etmiştir.

Zembilli Ali Efendi’nin tarihe altın harflerle geçen en büyük fazileti, Osmanlı tarihinin en celâlli, en sert ve tavizsiz hükümdarı olan Yavuz Sultan Selim Han karşısındaki fıkhî ve ahlâkî dik duruşudur. Yavuz gibi kudretli bir cihangirin gazabı karşısında bütün vezirler titrerken, Zembilli Ali Efendi şeriatın ve hukukun üstünlüğünü canı pahasına müdafaa etmiştir.

Tarihçilerin ittifakla naklettiği hadiseler, Osmanlı adalet sisteminin hükümdarın şahsî iradesinin dahi fevkinde olduğunu belgeler:

• 150 Hazine Memurunun İdamını Durdurması: Yavuz Sultan Selim, hazinede kusur işleyen yüz elli memurun idamını emrettiğinde, Zembilli Ali Efendi derhal saraya koşmuş ve Divan-ı Hümâyûn’da padişahın karşısına dikilmiştir: 'Padişahım! Bunların suçu şer'an idamı gerektirmez. Emriniz şeriata muhaliftir, katillerine fetva vermem!' demiştir.
• Yavuz’un Tehdidine Karşı Cevabı: Padişah: 'Müftü Efendi! Saltanat işlerine karışmak senin vazifen değildir!' diye kükrediğinde; Zembilli sükûnetle: 'Ben saltanat işine değil, âhiretinize karışıyorum. Seni cehennem azabından korumak benim boynumun borcudur!' diyerek geri adım atmamıştır.

«Yavuz Sultan Selim gibi bir hükümdar, Zembilli’nin bu celâdeti karşısında gözyaşlarını tutamamış; emrini iptal ederek o yüz elli memurun canını bağışlamıştır.» — Osmanlı Vak’anüvisleri

Yavuz Sultan Selim’in Çaldıran Seferi öncesinde İran ile yapılan ipek ticaretini yasaklamasına rağmen, bu yasağı çiğnediği iddia edilen dört yüz tüccarın mallarına el konulup idam edilmeleri emredilmişti. Bu hadise karşısında da Zembilli Ali Efendi derhal adaletin kalkanı olmuştur.

Zembilli, Edirne yolunda padişahın atının dizginlerini tutarak şu tarihî muhakemeyi yapmıştır:

• Suçun Şahsîliği: Yasaktan haberi olmayan veya emre kasten muhalefet etmediği ispatlanamayan kimseler şüpheyle cezalandırılamaz.
• Ölüm Cezasının Hudutları: Ticari bir yasağı çiğnemek fıkhen 'tazîr' cezasını gerektirir; asla idamı (katl) ve malların haksız müsadere edilmesini meşrû kılmaz.
• Sultanın Tehdidine Karşı İstifa Resti: Yavuz gazaplanıp kendisini tehdit ettiğinde, Zembilli sarığını ve fetva mührünü bırakıp istifa etmeye kalkışmış; padişah onun haklılığı karşısında boyun eğerek tüccarları affetmiştir.

Bu duruş; modern hukukun 'masumiyet karinesi' ve 'mülkiyet dokunulmazlığı' dediği evrensel ilkelerin, 16. yüzyıl Osmanlı fıkhında nasıl tavizsizce korunduğunun en müşahhas vesikasıdır.

Yavuz Sultan Selim Han, İstanbul’daki Hristiyan tebaanın tamamının İslâm’a davet edilmesini, kabul etmeyenlerin ise kiliselerinin camiye çevrilerek şehirden çıkarılmasını düşündüğünde; Zembilli Ali Efendi yine devreye girerek tarihin en mühim insan hakları fetvasını vermiştir.

Zembilli, Kur’ân-ı Kerîm’in 'Dinde zorlama yoktur' (el-Bakara, 2/256) âyetini ve Fatih Sultan Mehmed Han’ın İstanbul’u fethettiğinde Rum patrikhanesine ve Hristiyan halka verdiği 'Ahitnâme'yi padişaha hatırlatmıştır:

• Ahde Vefâ İmandandır: Müslüman hükümdar, fetihte verilen eman ve ahitnâmeleri tek taraflı olarak bozamaz; zimmîlerin ibadethanelerine dokunulamaz.
• İnanç Hürriyeti: Kimse kılıç zoruyla Müslüman yapılamaz; zorla yapılan imanın Allâh katında geçerliliği yoktur.

«Padişahım! Ecdadınız Fatih Sultan Mehmed bu tebaaya eman vermiştir. Onların canları, malları ve kiliseleri şeriatın himayesindedir. Bu ahdi çiğnemek Allâh’a ve Resûlü’ne isyandır.» — Zembilli Ali Efendi

Bu fetva ile İstanbul’un gayrimüslim tebaasının hakları ebediyen korunmuş ve İslâm adaletinin evrensel vicdanı tescil edilmiştir.

Zembilli Ali Efendi, sadece kitap sayfalarını karıştıran bir hukuk teknisyeni değil; kalbini zikrullahla nurlandırmış kâmil bir ehl-i tasavvuftur. O, devrinin büyük meşâyihine hürmet göstermiş, fıkhın zâhiri ile tasavvufun bâtınını kendi nefsinde mükemmelen cem etmiştir.

Onun zühd ve takvasına dair nakledilenler hayret vericidir:

• Makam ve Maaştan İstignâ: Şeyhülislâmlık maaşının büyük kısmını fakirlere ve talebelere dağıtır, kendi hanesinde kuru ekmek ve zeytinle kanaat ederdi.
• Hediye Kabul Etmeme Prensibi: Davalı ve davacılardan, hatta padişahtan gelen hediyeleri 'rüşvet şüphesi' taşır endişesiyle kesinlikle reddederdi.
• Gözyaşıyla Verilen Hükümler: Bir kimsenin aleyhine kısas veya had cezası fetvası vereceği zaman, gece sabahlara kadar namaz kılıp ağlar; 'Yâ Rabbî! Beni nefsimin ve beşerî hatanın zulmünden koru' diye yalvarırdı.

Zembilli, fıkhın merhametsiz bir kılıç değil, insanı cehennemden ve zulümden koruyan ilâhî bir zırh olduğunu bizzat yaşayarak göstermiştir.

Zembilli Ali Efendi, müftülük ve kadılık yapacak kimseler için Âdâbü’l-Müftî (Fetvâ Verme Ahlâkı) kaidelerini bizzat hayatıyla vaz'etmiştir. Ona göre fetvâ vermek, Cenâb-ı Hakk’ın adına imza atmak demektir; bu makamda zerre kadar laubalilik ve nefsâniyet helâk sebebidir.

Zembilli’nin fetvâ usûlündeki temel prensipleri şunlardır:

• Mes'eleye Vâkıf Olmadan Cevap Vermemek: Hadisenin bütün taraflarını ve arka planını tahkik etmeden alelacele fetvâ vermekten şiddetle sakınmak.
• Garez ve Öfke Halinde Hüküm Kurmamak: Resûlullah’ın (s.a.v.) 'Hâkim, öfkeli iken iki kişi arasında hüküm vermesin' emrine harfiyen riâyet.
• Lafzın Kısalığı ve Netliği: Fetvalarını 'El-cevâb: Olur' veya 'Olmaz' gibi halkın ve kadıların zihnini bulandırmayacak en veciz lafızlarla tanzim etmek.

Bu ahlâk, Osmanlı fetvâ müessesesini dünyanın en güvenilir ve rüşvetsiz hukuk mekanizması haline getirmiştir.

Osmanlı medeniyetinin bel kemiğini teşkil eden vakıf müessesesi, en sağlam fıkhî zırhına Zembilli Ali Efendi’nin fetvalarıyla kavuşmuştur. Zembilli, vakıf mallarının devlet adamları veya menfaatperestler tarafından talan edilmesini engelleyen onlarca kat'î fetva vermiştir.

İslâm hukukunun meşhur kaidesi olan 'Şartü'l-vâkıf ke-nassi'ş-Şâri'' (Vakfı kuranın koyduğu şart, dinin nassı gibidir) kuralını tavizsizce uygulamıştır:

• Vakıf Gayesinin Değiştirilemezliği: Fakirler, talebeler veya yolcular için vakfedilmiş bir mülkün geliri, padişahın fermanıyla dahi olsa başka bir sahaya aktarılamaz.
• Mütevellilerin Murakabesi: Vakıf gelirlerini şahsî menfaatine kullanan veya haksız kiralama yapan mütevellilerin derhal azledilip cezalandırılması.
• Hayratın Devamlılığı: Camiler, medreseler, aşevleri, kütüphaneler ve hastanelerin ebediyen halka meccanen (ücretsiz) hizmet vermesinin teminatı.

Zembilli’nin vakıf fıkhı, Osmanlı şehirlerinin sosyal adaletin ve merhametin başkenti olmasını sağlamıştır.

Osmanlı halk muhayyilesinde ve menâkıbnâmelerde Zembilli Ali Efendi’ye 'Müftiyü’s-Sekaleyn' (İnsanların ve Cinlerin Müftüsü) unvanı verilmiştir. Rivâyet edilir ki, Zembilli’nin zembiline geceleri insan suretinde görünmeyen varlıklar da sualler bırakır; Zembilli her iki âlemin hukukî ve fıkhî meselelerine cevap verirdi.

Bu menkıbe, onun ilminin ve adaletinin sadece görünen madde dünyasına değil, bütün mahlûkâtı kuşatan bir merhamet ve basiret ufkuna sahip olduğunu sembolize eder:

• Hayvan Hakları ve Çevre Fıkhı: Zembilli, yük hayvanlarına takatinden fazla yük vuranların günahkâr olduğunu ve cezalandırılmaları gerektiğini fetvaya bağlamıştır.
• Gaybî Basiret: İnsanların yüzüne baktığında niyetlerini sezen bir ferâsete sahip olması.

Menkıbeler, Zembilli’nin şahsında ilim ile velayetin, adalet ile kerametin nasıl birleştiğinin halk gönlündeki yankısıdır.

Zembilli Ali Cemâlî Efendi, 932 (1526) senesinde Kanûnî Sultan Süleyman’ın saltanatının ilk yıllarında İstanbul’da dâr-ı bekāya irtihâl etti. Kabri, Zeyrek sırtlarında kendi adıyla anılan cami ve medresenin hazîresindedir.

Vefat ettiğinde arkasında tek bir kuruş dünyalık servet bırakmamış; ancak koca bir cihan devletine adalet, istikamet, cesaret ve tevazu mirası bırakmıştır:

• Leke Tutmaz Şeyhülislâmlık: Çeyrek asra yakın en yüksek fetvâ makamında kalıp, hiçbir sultanın hatırı için şeriattan kıl payı sapmayan nâdir bir şahsiyet.
• Talebe ve Halefleri: İbn Kemâl (Kemalpaşazâde) ve Ebüssuûd Efendi gibi iki büyük hukuk ve tefsir dehasını yetiştiren ilim ocaklarının pîri.
• Hukuk Devleti Şuuru: En güçlü padişahların bile şeriatın ve anayasal adaletin önünde diz çöktüğü bir medeniyet zihniyeti.

«Adalet mülkün temelidir; o temeli ayakta tutan ise sultanların kılıcı değil, Zembillilerin eğilmeyen kalemidir.» — Osmanlı Tarih Hikmeti

Zembilli Ali Efendi, İslâm fıkhının adalet, merhamet ve cesaret sütunları üzerinde yükselen ölümsüz bir abidesidir.