Yûsuf Nâbî ve Tuhfetü'l-Haremeyn: Hac Seyahatnâmesi, Hicaz Yolu ve Peygamber Muhabbeti Külliyâtı

17. yüzyıl Osmanlı edebiyatının ve tefekkür dünyasının en nüfuzlu simalarından biri olan Yûsuf Nâbî (1642-1712), Urfa'da doğmuş, ilim ve tasavvuf terbiyesini bu kadîm peygamberler şehrinde ikmâl ettikten sonra pâyitaht İstanbul'a gelerek Dîvân-ı Hümâyûn kâtipliği ve devlet ricâline nedimlik yapmıştır. Nâbî, devrinin klasik mazmunlarla örülü lirik şiir anlayışını aşarak, cemiyeti ve insanı ahlâkî, felsefî ve hikemî bir nazarla tenkit eden "Hikemî Şiir" (Nâbî Ekolü) çığırını açmıştır. Hayriyye, Hayrâbâd ve Münşeât gibi şaheserleriyle tanınan Nâbî'nin ruh dünyasındaki en büyük dönüm noktası, 1089 (1678) yılında çıktığı mukaddes hac seferidir.

Pâyitahtın debdebesi, saray entrikaları ve dünyanın fâni alâyişinden usanarak kalbini Mâşuk-ı Hakîkî'ye ve Fahr-i Kâinat Efendimiz'e (s.a.v.) yönelten Nâbî, velinimeti Musâhip Mustafa Paşa'nın kethüdâsı iken hac kervanına katılmıştır. Bu seyahat, onun nazarında salt bir farzın ifası yahut coğrafî bir yer değiştirme değildir; nefsin mülk âleminden melekût âlemine hicreti, hakiki seyr-i sülûk ve fenâfillâh yolculuğudur. Dönüşünde kaleme aldığı Tuhfetü'l-Haremeyn (İki Mukaddes Harem'in Hediyesi), Osmanlı hac edebiyatının hem edebî nesir hem de tasavvufî duyarlılık bakımından ulaştığı en yüksek zirve kabul edilir.

Tuhfetü'l-Haremeyn, Osmanlı münşeât ve nesir geleneğinde "süslü nesir" (ağdalı/müsecca inşâ) üslûbunun şâheserlerinden biridir. Nâbî, eserin dibacesinde haccın faziletlerini, niyetin ihlâsını ve Haremeyn-i Şerîfeyn'in kudsiyetini anlatırken dili âdeta bir mücevher ustası gibi işlemiştir. Seci'ler, cinaslar, Arapça ve Farsça zengin terkipler, âyet ve hadis iktibasları metne emsalsiz bir musiki ve ruhanî ahenk kazandırır. Ancak Nâbî'nin sanatlı üslûbu, vak'anın çıplak hakikatini örtmez; bilakis duygu yoğunluğunu ve huşû hissini zirveye taşır.

Eser, hem bir hac rehberi (menâsik-i hac) hem bir seyahatnâme hem de manevî bir hatırattır. Üsküdar'dan başlayıp Şam, Kudüs, Medîne ve Mekke üzerinden tekrar pâyitahata uzanan güzergâhın bütün coğrafî menzilleri, çeşmeleri, kaleleri, kuyuları, kervansarayları ve tehlikeleri en ince teferruatına kadar kaydedilmiştir. Nâbî, seyahati boyunca karşılaştığı Bedevî eşkıyalarını, susuzluk felaketlerini ve kervan disiplinini aktarırken bir sosyolog kadar gerçekçi, Haremeyn eşiğine vardığında ise kendinden geçen bir âşık kadar coşkundur.

Osmanlı hac organizasyonu, devletin cihanşümul lojistik ve teşkilat kudretinin en muazzam aynasıdır. Nâbî'nin anlatımında sefer, Haremeyn surre alayının hareket noktası olan Üsküdar'dan başlar. Anadolu güzergâhında Gebze, İznik, Eskişehir, Konya, Adana ve Antakya menzilleri geçilerek Şâm-ı Şerîf'e ulaşılır. Şam, hac kervanının (Kâfile-i Hac) büyük meclisi ve merkez üssüdür. Burada Şam Beylerbeyi emrindeki emîrü'l-hac kumandasında on binlerce hacı, develer, katırlar ve askerî muhafızlar toplanır.

Şam'dan güneye, Hicaz çöllerine doğru sarkan kervan için tabiatın en çetin sınavları başlar. Nâbî, Tuhfetü'l-Haremeyn'de çölü "Vâdi-i Hayret" ve "Biyâbân-ı Belâ" olarak tasvir eder. Gündüzleri cehennemi andıran sam yelleri esmekte, güneş kurşun gibi tepeden inmekte, geceleri ise dondurucu bir ayaz çökmektedir. Yol boyunca kuyuların kuruması yahut suların acılaşması sebebiyle binlerce hacı ve binek helâk olma tehlikesi geçirir.

Bunun yanında çöl kabilelerinin (Urbân) kervana pusu kurması, harâc istemesi ve yol kesmesi kervan halkına korku dolu anlar yaşatır. Nâbî, bu dehşet verici hadiseleri tasavvufî bir tevil ile karşılar: Çöl, nefsin arınma potasıdır. Mülk ve makam sahipleri, vezirler, âlimler ve zenginler çölde bir yudum suya muhtaç kalarak gurur ve kibir putlarını kırmak mecburiyetinde kalırlar. Çölün meşakkati çekilmeden Kâbe'nin vuslatına ve Medîne'nin nûruna liyakat kazanılamaz.

Nâbî'nin hac seyahatinin en sarsıcı ve meşhur menkıbesi, Medîne-i Münevvere'ye yaklaşıldığı gece vuku bulmuştur. Kervan sabaha karşı Medîne sınırına ulaştığında, kervandaki devlet ricâlinden bir paşa (bazı rivayetlerde Eyüplü Râmi Mehmed Paşa), yorgunluğun tesiriyle devesi üzerinde veya çadırında gayr-i ihtiyari ayaklarını Medîne istikametine doğru uzatarak uyuyakalır. Resûl-i Kibriyâ Efendimiz'e (s.a.v.) karşı duyduğu hudutsuz hürmet ve aşk ile titreyen Nâbî, bu hali görünce dehşete kapılır ve kalbine ilham olunan o ölümsüz na'tı irticâlen terennüm etmeye başlar:

Kervan sabah ezanı vaktinde Mescid-i Nebevî'nin kapısına vardığında, minarelerden müezzinlerin bu na'tı yanık seslerle okuduğunu işiten Nâbî, baygınlık geçirir. Müezzinin yanına koşarak bu şiiri nereden öğrendiğini sorduğunda, müezzin: "Bu gece Fahr-i Âlem Efendimiz rüyamızda teşrif etti ve 'Ümmetimden Nâbî adında bir âşık bana geliyor, onu bu na't ile karşılayın' buyurdu" cevabını verir. Bu hadise, Nâbî'nin edebiyattaki hikemî unvanını aşarak peygamber âşığı bir velî mertebesine yükselişinin remzidir.

Nâbî, Medîne-i Münevvere günlerini anlatırken kalemi âdeta nûrdan bir mürekkebe batırılmıştır. Mescid-i Nebevî'nin her bir sütununu (Üstuvâne-i Âişe, Üstuvâne-i Tevbe, Üstuvâne-i Hannâne vb.), Ravza-i Mutahhara'nın Cennet bahçesi vasfını ve Hücre-i Saâdet'in pencereleri önündeki vecd meclislerini tasvir eder. Nâbî'nin nazarında Ravza, kâinatın kalbidir; Arş-ı A'lâ dahi bu nûrlu toprağa hürmetle bakar.

Burada Nâbî, Medîne ahalisine, seyyidlere ve muhtaçlara yapılan ikramları, Osmanlı padişahlarının gönderdiği kandil yağları ve hediyeleri de kaydeder. Ashâb-ı Kirâm'ın, Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer'in (r.a.) kabr-i şerîflerini ziyaret ederken duyduğu edeb, insanın nefes almaktan dahi hayâ edeceği bir kemâlât mertebesidir. Nâbî'ye göre Medîne'de bulunmanın en büyük tehlikesi, alışkanlık peyda edip gaflete düşmektir; hakiki edep, her an huzurda olduğunu bilerek kalbi teyakkuzda tutmaktır.

Medîne ziyaretinin ardından kervan mîkāt mahalli olan Zülhuleyfe'ye varır. Nâbî, ihrâma bürünüşü "kefen giymek" ve "dünya elbiselerinden soyunarak mahşer meydanına çıkmak" olarak şerh eder. Dikişli elbiselerin atılması, makam, mansıp ve servet alâmetlerinin sıyrılmasıdır. Herkes bembeyaz iki parça bez içinde eşitlenir. Nâbî bu merhalede Lebbeyk nidalarının gök kubbeyi nasıl sarstığını, gözyaşlarının çöl tozlarına karıştığını tasvir eder.

Rabığ, Kudeyd ve Usfân menzilleri aşılarak nihayet Mekke-i Mükerreme'ye girilir. Nâbî, Harem-i Şerîf'e Bâbüsselâm'dan adım attığı ve Kâbe-i Muazzama'yı ilk gördüğü anı anlatırken lisânın aczini itiraf eder. Beytullâh, siyah örtüsüyle zâtî bir celâl ve cemâl tecellîgâhıdır. Yeryüzünün göbek bağı, Arş'taki Beyt-i Ma'mûr'un izdüşümü olan Kâbe'ye bakmak dahi başlı başına bir ibadettir.

Nâbî, Tuhfetü'l-Haremeyn'de haccın zâhirî rükünlerini anlatmakla kalmaz; her bir menâsikin tasavvufî ve bâtınî mânâlarını da bir mutasavvıf vukūfiyetiyle şerh eder:

Hac ibadeti ikmâl edildikten sonra Nâbî, Osmanlı hacılarının kadîm an'anesine uyarak "Hacc-ı Şerîf'in ziyareti" mesabesindeki Kudüs-i Şerîf yoluna revan olur. Mescid-i Harâm ve Mescid-i Nebevî'den sonra İslâm'ın üçüncü mukaddes mâbedi olan Mescid-i Aksâ ve Kubbetü's-Sahre, Nâbî'nin kaleminde Mi'râc mucizesinin ebedî nişânesi olarak tasvir edilir.

Nâbî; Hacer-i Muallak'ın havada asılı duruş sırrını, Burak'ın bağlandığı mahalli, Hz. Dâvûd'un mihrabını, Hz. Süleyman'ın saray kalıntılarını ve Halîlürrahmân'da (Hebron) medfun bulunan Hz. İbrâhim, Hz. İshak ve Hz. Yâkub'un (a.s) kabr-i şerîflerini büyük bir huşû içinde ziyaret eder. Kudüs, peygamberler silsilesinin tevhid halkasıdır. Nâbî, Kudüs'ün Osmanlı hâkimiyetindeki adalet ve emniyet nizamını da överek, bu mübarek beldenin ehl-i İslâm elinde bulunmasının cihan barışı için zarurî olduğunu vurgular.

Yûsuf Nâbî'nin Tuhfetü'l-Haremeyn'i, aradan geçen üç asrı aşkın zamana rağmen hâlâ tazeliğini, sıcaklığını ve feyzini muhafaza eden abidevî bir irfan ve aşk belgesidir. Nâbî bize öğretir ki; hac, sadece bedenin Mekke'ye taşınması değildir. Eğer kalp Medîne edebiyle nurlanmamışsa, nefis Arafat'ta günahlarını soyunup terk etmemişse ve akıl Kâbe'nin tevhid sırrına ermemişse, yolculuk kuru bir çöl zahmetinden öteye geçemez.

Sihravemen Külliyâtı olarak bu büyük şaheserden süzdüğümüz hakikat; hayatın kendisinin de Haremeyn'e doğru kesintisiz bir sefer (seyr-i ilallâh) olduğudur. Nâbî'nin minarelerden yankılanan o eşsiz edep na'tı, modern insanın kibrini, haddini bilmezliğini ve dünyevî sarhoşluğunu tokatlayan ebedî bir tenbih fermanıdır. Kalbimizi Ravza'nın eşiğinde bir toprak zerre kadar mütevazı kılabildiğimiz gün, hakiki haccın vuslatına ermiş oluruz.