Yûsuf es-Sekkâkî: Miftâhu'l-Ulûm, Belâgat Hendesesi ve Mantık Felsefesi Külliyâtı

İslâm medeniyet havzasında belâgat ilmini rasyonel, hendesî ve mantıkî bir sistematiğe kavuşturan en büyük dâhilerden biri, şüphesiz Ebû Ya'kūb Yûsuf b. Ebî Bekr Muhammed es-Sekkâkî'dir (ö. 626/1229). Harezm'in verimli ilim ikliminde yetişen Sekkâkî, gençliğinde demircilik ve maden işlemeciliği (sekkezenlik/sikkecilik) sanatıyla meşgul olmuş, bu sebeple 'Sekkâkî' nisbesiyle şöhret bulmuştur. Rivayete göre otuz yaşını aşkın bir yaşta ilim tahsiline karar vermiş, karşılaştığı muazzam engellere ve başlangıçtaki hafıza zaafına rağmen demirci çekicinin sertliğiyle sabrını döverek İslâm dünyasının en büyük lisan filozofu mertebesine yükselmiştir.

Sekkâkî'nin ilmî dehası, sadece dil bilgisiyle sınırlı değildir; o, kelâm, mantık, matematik, astronomi ve bâtınî/havas ilimlerini derinlemesine hazmetmiş çok yönlü bir ansiklopedisttir. Onun gayesi, Kur'ân-ı Kerîm'in edebî i'câzını ve insanın hakikati ifade kudretini matematiksel bir kesinlikle temellendirmekti.

Sekkâkî'nin şaheseri olan Miftâhu'l-Ulûm (İlimlerin Anahtarı), adından da anlaşılacağı üzere Kur'an ilimlerini, Arap dilini ve aklî disiplinleri anlamanın yegâne miftâhı (anahtarı) olarak tasarlanmıştır. Eser, o güne kadar müstakil ve dağınık halde bulunan lisan ilimlerini organik bir hiyerarşi içinde birleştirmiştir.

Sekkâkî, bu taksimatla lisan ilmini rastgele kurallar yığını olmaktan çıkarıp, harften zihne, zihinden hakikate uzanan kusursuz bir epistemolojik merdiven haline getirmiştir.

Miftâh'ın birinci kısmında ele alınan sarf ilmi, Sekkâkî'nin kaleminde salt vezin ezberleme ameliyesi değil, lafızların cevher ve araz gibi incelendiği bir ses ve yapı ontolojisidir. Müellif, harflerin mahreçlerini ve sıfatlarını incelerken seslerin insan gırtlağından çıkışındaki fiziksel ve metafiziksel intizamı sergiler.

Sekkâkî'ye göre bir kelimenin asıl kök harfleri (fe-a-le) ile ona eklenen zevâid harfleri arasındaki nisbet, kâinattaki madde-suret ilişkisine benzer. Kök harfler potansiyel bir mânâyı taşırken, sarf kalıpları (evzân) bu mânâyı müşahhas bir fâil, mef'ûl, zaman veya mekân suretine büründürür. İştikak (türeme) teorisi ise dilin donuk bir fosil değil, daima yeni mânâlar filizlendiren canlı bir organizma olduğunu kanıtlar.

Eserin ikinci cildini oluşturan nahiv bahsinde Sekkâkî, Sîbeveyhi ve Zemahşerî çizgisini tevarüs etmekle kalmaz, sözdizimini mantıkî bir illiyet (nedensellik) prensibiyle yeniden kurgular. İ'rabın esası olan âmil teorisini (nazariyyetü'l-âmil), zihnin kelimeler arasında kurduğu hüküm bağı olarak vazeder.

Cümledeki fâilin merfû (ötre), mef'ûlün mensûb (üstün), muzâfın ileyhin mecrûr (esre) oluşu keyfî bir lisan geleneği değildir. Merfûiyet, cümlenin kurucu ve fail öznesinin varlıksal ağırlığını; mensûbiyet, eylemin üzerine düştüğü alanın genişliğini; mecrûriyet ise aitlik ve istinad bağını temsil eder. Sekkâkî nahvi, Me'ânî ilminin kapısına götüren bir köprü olarak inşa etmiştir.

Sekkâkî'yi belâgat tarihinde ölümsüz kılan asıl ihtişam, Miftâh'ın üçüncü kısmıdır. Burada kurduğu İlmü'l-Me'ânî sistemi, 'kelamın söylendiği bağlama ve muhatabın zihnî haline tam mutâbakatı' (mutâbakatü'l-kelâm li-muktezâ-yı hâl) esasına dayanır. Sekkâkî belâgati şu meşhur vecizeyle taçlandırır: 'Her makam için bir مقال (uygun söz) vardır.'

Sekkâkî isnâdın nevilerini tahlil ederken aklî mecaz (mecâz-ı aklî) bahsini derinleştirir. Bir fiilin zahirde hakiki failine değil, sebebine isnad edilmesi ('bahar otları yeşertti' demek gibi), insanın zihnindeki kozmik nedensellik algısının şiirsel ve belâgî bir tecellîsidir. Müsnedün ileyh'in zikri, hazfi, takdimi ve te'hiri; kelamdaki ilahi veya beşeri vurgunun şiddetini tayin eder.

Sekkâkî, Abdülkāhir el-Cürcânî'nin sezgisel ve dağınık haldeki edebî tahlillerini alıp katı bir hendeseye oturtarak İlmü'l-Beyân disiplinini kurmuştur. Ona göre beyân; tek bir mânânın, delaletin açıklığı ve kapalılığı bakımından farklı yollarla (teşbih, mecaz, istiare, kinaye) ifade edilme sanatıdır.

Teşbihin dört rüknünü (müşebbeh, müşebbehün bih, vech-i şebeh, edât-ı teşbîh) matematiksel kombinasyonlarla inceleyen allâme, teşbihin istiareye dönüşüm sürecini zihinsel bir terakki olarak görür. İstiare-i mekniyye ve hayâliyye tahlilleri, insanın varlık alemini semboller vasıtasıyla algılayışının en yüksek dilsel zirvesidir. Kinaye ise gerçeği doğrudan söylemek yerine örtülü ve asil bir edayla ima ederek muhatabın zihnini tefekküre sevk eden edebî bir terbiyedir.

Sekkâkî, belâgatin üçüncü ayağı olan Bedî' ilmini 'kelamı süsleme ve kemâle erdirme sanatı' olarak tanımlar ve onu ikiye ayırır: Mânevî sanatlar ve lafzî sanatlar. Tıbâk (tezat), mukābele, tevriye, hüsn-i ta'lîl ve leff ü neşr mânevî sanatların omurgasını teşkil ederken; cinas, seci' ve tarsî' lafzî kulağa hitap eden musikîyi kurar.

Sekkâkî'ye göre bedî' sanatları asla lafız kalabalığı veya suni bir yapmacıklık (tasannu') olmamalıdır. Gerçek bedî', mânânın içten gelen coşkusunun söze giydirdiği tabiî bir ipek kaftandır. Sözün mimarisi öyle bir dengede olmalıdır ki, süs mânâyı gölgelememeli, bilakis hakikatin ışıltısını gözler önüne sermelidir.

Miftâhu'l-Ulûm'un son kısımlarında yer alan aruz ve kafiye tahlilleri, Halil b. Ahmed el-Ferâhîdî'nin kurduğu on altı bahrin Sekkâkî tarafından hendesî bir ahenk teorisiyle şerh edilmesidir. Şiir vezinleri, kâinattaki kozmik deveranın ve gezegenlerin semavî hareketlerinin dildeki yankısıdır.

Sekkâkî, hece uzunlukları ve tef'ilelerin diziliminde insanın kalp atışı ile nefes ritmi arasındaki biyofiziksel uyumu tespit eder. Kafiye ise sadece ses benzerliği değil, zihnin beklediği ses dalgasının vurucu bir mühür gibi beytin sonuna nakşedilmesidir.

Sekkâkî'nin Miftâh'a mantık ilmini dahil etmesi, İslâm düşünce tarihinde bir dönüm noktasıdır. O, Aristo mantığının lafızlar kısmını Arap dilinin doğasına uyarlamış; delâlet-i vaz'iyye, aklî ve tabiî delalet ayrımlarını belâgatın temeline yerleştirmiştir.

Bir söz söylendiğinde zihinde hasıl olan mantıkî lüzûm (istilzâm), Me'ânî ilminin gayesidir. 'Filanın külü çoktur' denildiğinde zihnin sırasıyla külün çokluğundan ateşin çokluğuna, oradan çok yemek pişirildiğine ve nihayetinde o şahsın cömert olduğuna intikal etmesi; mantık ile edebiyatın kusursuz izdivacıdır. Sekkâkî mantığı belâgatın muhafızı kılmıştır.

Yûsuf es-Sekkâkî'nin Miftâhu'l-Ulûm'u, telif edildiği andan itibaren İslâm medrese müfredatının merkezine yerleşmiştir. Her ne kadar dili ağır, felsefî ve hendesî kuruluğu sebebiyle zaman zaman tenkit edilmişse de, belâgati şahsî zevklerin keyfîliğinden kurtarıp objektif bir ilim haline getirmesi onun eşsiz zaferidir.

Sekkâkî olmasaydı Hatîb el-Kazvînî'nin Telhîs'i, Sa'deddin et-Teftâzânî'nin Mutavvel'i ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin şerhleri vücut bulamazdı. Sekkâkî, İslâm medeniyetinde aklın kelâm ile, hendesenin edebiyat ile, felsefenin Kur'ân-ı Hakîm'in i'câzı ile nasıl ebedî bir vahdete ulaşabileceğinin en muazzam şahididir.