Yûsuf b. Esbât: Kûfe ve Şam Zühd Ekolü, Vera', Nefis Muhasebesi ve Sıdk İrfânı Külliyâtı

İslam tasavvufunun hicri ikinci asırdaki kurucu zühd mektepleri arasında Kûfe ekolü, hadis ilmine vukufiyeti ve çetin nefis riyazetleriyle müstesna bir mevkiye sahiptir. Bu mektebin en parıldayan yıldızlarından biri de Ebû Muhammed Yûsuf b. Esbât el-Kûfî'dir (ö. 195/811). Aslen Kûfeli olup küçük yaşlardan itibaren hadis ve fıkıh meclislerinde yetişmiş; devrinin ulu muhaddislerinden ilim tahsil etmiştir.

Yûsuf b. Esbât, zahirî ilimlerle yetinmeyip kalbin bâtınî hallerini teftiş etmeye yönelmiş; Kûfe'nin fıkhî titizliğini Şam'ın zâhidâne münzeviliğiyle harmanlamıştır. İlim tahsilinin ardından Şam topraklarına, özellikle Masîsa ve Antakya sınır boylarına yerleşmiş; hayatını hem ribatlarda cihat ve nöbetle, hem de gece ibadeti ve nefis muhasebesiyle geçirmiştir.

Yûsuf b. Esbât'ın manevi hayatındaki en mühim dönüm noktası, devrin 'Emîrü'l-Mü'minîn fi'l-Hadîs'i ve büyük zâhidi Süfyân-ı Sevrî ile kurduğu köklü muhabbet bağıdır. Süfyân-ı Sevrî, Yûsuf b. Esbât'a fevkalade bir hürmet besler, onun vera' ve takvasına gıpta ederdi.

Süfyân-ı Sevrî vefat döşeğindeyken Yûsuf b. Esbât onun başucunda bulunmuş, son nefesindeki münacatlarına şahitlik etmiştir. Hatta rivayet olunur ki Süfyân-ı Sevrî, gizli evraklarını ve manevi vasiyetini Yûsuf'a tevdi etmiştir. Süfyân onun hakkında: 'Yeryüzünde Yûsuf b. Esbât'tan daha takva sahibi, helal lokma konusunda onun kadar titiz bir kimse görmedim' buyurarak onun mertebesini tescil etmiştir.

Yûsuf b. Esbât, tasavvuf tarihinde 'vera' (şüpheli şeylerden kaçınma) makamının adeta cisimleşmiş timsalidir. O, bir dirhemlik şüpheli kazançtan kaçınmayı, yüzlerce nafile hacdan ve binlerce rekat nafile namazdan daha üstün görmüştür.

'Kırk yıldır boğazımdan tek bir şüpheli lokma geçmemesi için gayret ettim' diyen Yûsuf, tüccarlık yaptığı dönemde şüpheye düşmemek adına sermayesini ve kazancını defalarca fakirlere dağıtmıştır. Ona göre mideye giren her bir haram ya da şüpheli dane, kalbin basiret gözünü kör eden, duaların icabetini engelleyen ve teheccüd lezzetini yok eden zehirli bir oktur.

Yûsuf b. Esbât'ın sülûk sisteminin en can alıcı noktası, amellere sızan riya, ucb (kendini beğenme) ve şöhret afetlerini tespit etmektir. O, insanın yaptığı hayır amellere dahi şüpheyle bakmasını, nefsin gizli tuzaklarına karşı daima uyanık olmasını emreder.

O şöyle buyurur: 'Bir kimse yetmiş peygamberin ameliyle Allah'ın huzuruna çıksa, nefsine zerre kadar pay çıkardığı veya ameline güvendiği takdirde helak olmaktan korkmalıdır.' Bu söz, amele değil sırf Hakk'ın fazl ve keremine güvenmenin (tevhid-i ameli) en keskin ifadesidir.

İhlâsı 'kulun ameliyle yalnızca Allah'ın rızasını kastetmesi, insanların övgü ve yergisinden kalbini tamamen müstağni kılması' olarak tanımlayan Yûsuf b. Esbât, ameli gizlemenin ehemmiyetini vurgular.

'Sadakayı sol elin bilmeyeceği şekilde vermek kâfi değildir; derviş, kendi verdiğini bile unutmalı, ameli veren elin değil, o nimeti ihsan eden Hakk'ın kudretini görmelidir.' Ona göre gerçek sıdk, kulun gizli halleriyle aşikâr hallerinin, tenhadaki ibadetiyle cemaat içindeki ibadetinin birebir aynı olmasıdır.

Yûsuf b. Esbât'a göre dünya sevgisi bütün günahların başıdır. Fakat o, zühdü sadece kuru ekmek yemek veya eski elbise giymek olarak görmez. Zühd, kalbin dünyadan ve masivadan tahliye edilmesidir.

'Eğer kalbinde dünyanın bir dirhemi kadar dünya sevgisi yahut baş olma (riyaset) arzusu varsa, Allah'a yakınlaşma kapısı sana kapalıdır.' Fakrı bir şeref, dünyalığı ise hesap ve azap vesilesi olarak görmüş; sultanların ve emirlerin ihsanlarını kesinlikle kabul etmemiştir.

Yûsuf b. Esbât'ın geceleri seccade başında hıçkırıklarla ağlayarak geçirdiği meşhurdur. Kendisine 'Neden bu kadar çok ağlıyorsun, Allah'ın rahmeti geniş değil midir?' diye sorulduğunda şu cevabı vermiştir:

'Evet, Allah'ın rahmeti gazabını geçmiştir; lâkin ben îmânımı kaybetmekten ve amellerimin yüzüme çarpılmasından korkarım. Kul, havf (korku) ve recâ (ümit) kanatlarıyla uçan bir kuş gibidir; bu kanatlardan biri kırılırsa kuş düşer helak olur. Gençlik ve sıhhat anında havf, ölüm döşeğinde ise recâ galebe çalmalıdır.'

Yûsuf b. Esbât, dilin korunmasını manevi selametin baş şartı kabul eder. 'Gıybet, dervişin amel defterini yiyip bitiren bir ateştir. Bir kimse oruç tutup geceleri namaz kılsa da diliyle müslüman kardeşini çekiştiriyorsa, o oruçsuz ve müflis bir kimsedir.'

Sükûtu en büyük fazilet bilmiş, sadece Allah'ı zikretmek, hakkı tavsiye etmek ve ilim yaymak için konuşmuştur. Diline sahip olamayan bir salikin kalbini asla nurlandıramayacağını her fırsatta müridlerine talim etmiştir.

Ebû Nuaym el-İsfahânî'nin Hilyetü'l-Evliyâ'sında naklettiği veciz hikmetlerden bazıları şunlardır: - 'Kalplerin ilacı dört şeydir: Az yemek, az uyumak, az konuşmak ve insanlardan uzlet etmek.' - 'Tevazu nedir? Evinden çıktığında karşılaştığın her bir mümini kendinden daha hayırlı bilmendir.' - 'Allah'a karşı sadık olan kimsenin kalbine hiçbir mahlûkun korkusu giremez.' - 'İbadetin lezzeti, helal lokmanın saflığı nispetindedir.'

Yûsuf b. Esbât, hicri ikinci asrın sonlarında vefat ettiğinde geride Kûfe ve Şam coğrafyasında derin bir vera' ve zühd mektebi bırakmıştır. Cüneyd-i Bağdâdî, Bişr-i Hâfî ve Hâris el-Muhâsibî gibi sonraki nesil büyük sûfîleri, Yûsuf b. Esbât'ın nefis muhasebesi ve vera' konusundaki sözlerini kendi eserlerine temel taş yapmışlardır.

O, İslam tasavvufunun aşırılıklardan uzak, Kur'an ve Sünnet'e sımsıkı bağlı, nefis muhasebesini merkeze alan tertemiz selef-i salihîn çizgisinin en muteber temsilcilerindendir.