Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi ve Fransa Sefâretnâmesi: Lâle Devri Medeniyet Teması, Rasathâne, Matbaa ve Şark-Garp İrfanı Külliyâtı

Osmanlı diplomasi tarihinin en zarif, kültürlü ve müşahedesi keskin sefirlerinden olan Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi (ö. 1732), Edirne'de dünyaya gelmiştir. Babası Yeniçeri süvarilerinden Süleyman Ağa'dır. Genç yaşta Yeniçeri Ocağı'nın 28. Ortası'na (çorbasına) intisap etmiş ve hayatı boyunca bu birlikle iftihar ettiği için kendisine «Yirmisekiz» lakabı verilmiştir.

Ancak Mehmed Efendi salt bir asker değil; devrin ulemasından Arapça, Farsça, hey'et (astronomi), hendese, mantık ve edebiyat tahsil etmiş bir «çelebi» münevverdir. Zekâsı ve hesap vukufu sayesinde Maliye Kalemi'ne geçmiş; Cizye Muhasebeciliği, Haremeyn Muhasebeciliği ve nihayet devletin en mühim malî makamlarından olan Başmuhasebecilik rütbesine yükselmiştir.

«Garp memleketlerine giden sefir, sadece devletinin siyasî iradesini temsil etmez; o aynı zamanda koca bir İslâm medeniyetinin vakarını, ilmini ve tefekkür ufkunu gayr-i müslim saraylara aksettiren bir nûr aynasıdır.» — Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi

1718 Pasarofça Muahedesi ile başlayan sulh devrinde (Lâle Devri), Sadrazam Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa ve Sultan III. Ahmed, Batı medeniyetini yakından tanımak ve askerî-ilmî terakkisini tahlil etmek üzere Mehmed Efendi'yi fevkalade elçi olarak Paris'e göndermiştir.

1720 senesinde Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'ye tevdi edilen sefâret vazifesi, klasik Osmanlı diplomasi anlayışında devrim mahiyetinde bir dönüm noktasıdır. O güne kadar Osmanlı elçileri sadece bir muahede imzalamak yahut cülûs tebrikinde bulunmak için gider, yabancı memleketlerin iç ahvaliyle ilgilenmezdi.

Sultan III. Ahmed ve Sadrazam İbrâhim Paşa'nın sefirin eline verdiği nâme-i hümâyun ve gizli talimat şuydu:

• İlim ve Maarif Müesseselerinin İncelenmesi: Fransızların rasathâneleri, kütüphaneleri, tıp mektepleri ve matbaalarının işleyişinin yerinde görülmesi.
• Askerî ve Fennî Sanayi: Top dökümhaneleri, tersaneler, kale mimarisi ve tahkimat usullerinin tetkiki.
• Saray ve Bahçe Mimarisi: Şehir planlaması, kanallar, su kemerleri ve peyzaj sanatının incelenerek İstanbul'da (Sadâbâd ve Kağıthane'de) tatbik edilebilir taraflarının tespiti.

Çelebi Mehmed Efendi, oğlu Saîd Çelebi ve kalabalık bir heyetle Toulon Limanı'ndan Fransa topraklarına ayak basmıştır.

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Paris dönüşünde padişaha sunduğu Fransa Sefâretnâmesi, Türk edebiyat ve düşünce tarihinin ilk modern seyahatnâme ve medeniyet raporudur. Eser, ağdalı saray inşâsından arınmış, duru, samimi, nüktedan ve son derece akıcı bir Türkçe ile kaleme alınmıştır.

Eserin muhteva zenginliği:

• Karantina Günleri (Toulon ve Bordeaux): Fransa'da veba salgınına karşı tatbik edilen karantina nizamının, tecrid usullerinin ve hekimlik disiplininin hayranlıkla anlatılması.
• Halkın Osmanlı Heyetine Teveccühü: Fransız halkının sokaklara dökülerek sarıklı, hil'atli Osmanlı sefirini görebilmek için pencereleri ve çatıları doldurması («Turquerie» modasının doğuşu).
• Versailles Sarayı ve Kral XV. Louis ile Mülakat: Çocuk yaştaki kral XV. Louis'nin huzuruna kabul merasimi, diplomatik protokol nezaketi ve padişah mektubunun takdim edilişi.

Sefâretnâme, iki farklı cihanın birbirini ilk defa derinlemesine keşfettiği büyülü bir aynadır.

Sefâretnâme'nin en büyüleyici fasıllarından biri, Mehmed Efendi'nin Paris Rasathânesi'ni (Observatoire de Paris) ziyareti ve meşhur İtalyan asıllı Fransız astronom Jacques Cassini ile yaptığı ilmî münazaradır.

Kendisi de İslâm astronomi ve usturlap ilmine derinlemesine vâkıf olan Çelebi Mehmed Efendi:

• Devasa Teleskoplarla Gözlem: O devirde Avrupa'nın en ileri optik cihazlarıyla Ay'ın kraterlerini, Jüpiter'in uydularını ve Satürn'ün halkalarını bizzat müşahede etmiştir.
• Uluğ Bey Zîci ve Takvim Hesabı: Cassini ile İslâm astronomi cetvelleri (Uluğ Bey Zîc-i Sultanî'si) ile Batı'nın yeni hesap cetvellerini karşılaştırmış, Osmanlı'nın hesaplama doğruluğunu Fransız bilginlere tasdik ettirmiştir.
• Zaman ve Meridyen Tespiti: Denizcilikte boylam tayini için geliştirilen sarkaçlı saatlerin ve rasat aletlerinin mükemmel intizamını rapor etmiştir.

Mehmed Efendi, bilginin nerede olursa olsun alınıp İslâm memleketine taşınması gerektiği inancını açıkça sergilemiştir.

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, Versailles Sarayı'nın meşhur Galerie des Glaces (Aynalar Galerisi) salonunu ve bahçelerindeki hidrolik su sistemlerini en ince mühendislik teferruatıyla tasvir etmiştir.

Seine Nehri'nden su basan devasa Marly Makinesi'ni inceleyen sefir, fıskiyelerin, su kaskatlarının ve geometrik bahçe tanzimlerinin krokilerini İstanbul'a taşımıştır. Bu gözlemler:

• Sadâbâd Köşkü ve Kâğıthane Deresi: Haliç kıyılarında inşa edilen mermer çağlayanlar, kasırlar ve lâle bahçelerinin mimarî ilham kaynağı olmuştur.
• Türk Rokokosu ve Barok Tezyinat: Osmanlı mimarisinde klasik üsluptan kıvrımlı, hareketli ve fıskiyeli geç dönem sanatına geçişin ilk tohumlarını atmıştır.

Mehmed Efendi, Batı'nın tabiatı mühendislikle tanzim edişindeki ustalığı takdirle karşılamıştır.

Sefâretnâme'de en çok yer ayrılan bahislerden biri de Paris'in ilim ocaklarıdır. Kraliyet Kütüphanesi'ni (bugünkü Bibliothèque Nationale) gezen Çelebi Mehmed Efendi, burada muhafaza edilen binlerce cilt Arapça, Farsça ve Türkçe yazma eseri görünce hem gururlanmış hem de bu eserlerin neşrindeki intizama gıpta etmiştir.

İncelediği diğer müesseseler:

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin Fransa sefâretinin Türk ve İslâm medeniyetine en büyük ve somut hediyesi, ilk Müslüman Türk matbaasının kurulmasına zemin hazırlamasıdır.

Sefirin yanında Paris'e giden oğlu Yirmisekizzâde Mehmed Saîd Efendi, Paris Matbaası'nı (Imprimerie Royale) adım adım gezmiş, harf dökümü, klişe, mürekkep ve baskı preslerinin çalışma prensiplerini bizzat öğrenmiştir. İstanbul'a döndükten sonra:

1. İbrâhim Müteferrika ile Ortaklık: Saîd Çelebi, matbaa açma sevdalısı olan mühtedi İbrâhim Müteferrika ile güç birliği yapmıştır.
2. Vesîletü't-Tıbâa Layihası: Müteferrika'nın kaleme aldığı layihayı Sadrazam Damad İbrâhim Paşa'ya sunmuşlardır.
3. Şeyhülislâm Fetvası ve Ferman: Şeyhülislâm Yenişehirli Abdullah Efendi'den dinî kitaplar hariç lügat, tarih ve fen kitaplarının basılabileceğine dair meşhur fetva alınmış; 1727'de matbaa resmen kurulmuştur.

Vankulu Lügati ile başlayan bu yayın faaliyeti, İslâm dünyasında modern maarifin en büyük sıçraması olmuştur.

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, keskin bir antropolog dikkatiyle Fransız cemiyet hayatını, kadınların içtimaî mevkisini ve temaşa sanatlarını da tasvir etmiştir.

Paris Operası'na davet edilen sefir, sahnedeki dekorları, müzisyenlerin ahengini ve şarkıcıların ses cambazlıklarını hayretle izlemiş; sahne makineleriyle gökten inen melekleri ve yerden çıkan bulutları esprili bir lisanla nakletmiştir:

«Bir acayip temaşagâhtır ki benzerini ne Şark'ta ne Garp'ta gördük. Çalgıcılar bir ahenk üzere çalarken, sahnede sihirbazlık kabilinden binalar uçar, nehirler akar, adamlar havada gezer. Cümlesi hendese ve dolap marifetiyle tertip olunmuş sun'î bir âlemdir.»

Fransız kadınlarının cemiyet hayatındaki serbestisini, meclislerde erkeklerle siyaset ve felsefe konuşmalarını nezaketle tahlil etmiş; Şark'ın mahremiyet terbiyesi ile Garp'ın serbestiyet telakkisini mukayese etmiştir.

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, Paris'ten döndükten sonra devlet ricali nezdinde büyük bir itibar kazanmış; Mektûbî-i Sadr-ı Âlî, Defter Emîni ve ardından 1730 senesinde Mısır Valiliği pâyesiyle taltif edilmiştir.

Lakin aynı sene patlak veren Patrona Halil İsyanı, Lâle Devri'nin bütün banilerini hedef almıştır. Hâmisi Sadrazam Nevşehirli Damad İbrâhim Paşa vahşice katledilmiş, Sultan III. Ahmed tahttan indirilmiş, Sadâbâd kasırları yerle bir edilmiştir.

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi de bu kıyamdan nasibini alarak Kıbrıs'a, Mağosa Kalesi'ne sürgüne gönderilmiştir. Hayatının son iki yılını Mağosa'da zikir, tefekkür ve ibadetle geçiren bu büyük diplomat, 1732 senesinde orada vefat etmiş ve Buğday Camii haziresine defnedilmiştir.

Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, Osmanlı modernleşme tarihinin ilk şuurlu, vakur ve şahsiyetli Batı gözlemcisidir. O, Batı'yı taklit etmek için değil; onun fendini ve fennî üstünlüğünü anlayıp kendi medeniyet bünyesine aşılamak için tetkik etmiştir.

Onun açtığı çığırın temel hususiyetleri:

• Şahsiyetli Duruş: Fransız sarayında İslâmî kisvesini, namazını ve orucunu asla terk etmemiş; kompleks duymadan Batı'nın ilmini alabilme asaletini göstermiştir.
• Kültürlerarası Diyalog: Fransa'da asırlarca süren Türk modasını ve Doğu merakını başlatmış; iki medeniyet arasındaki önyargı duvarlarını yıkmıştır.
• Somut Neticeler: Matbaanın gelişi, mimarîde su yapılarının yaygınlaşması, tercüme cemiyetlerinin kurulması ve askerî mühendislik mekteplerinin (Mühendishâne) tohumlarının atılması.

«Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, kılıçların kınında paslandığı bir asırda, kalemin ve aklın kılıçtan daha keskin bir fetih vasıtası olduğunu ispat eden muazzam bir medeniyet elçisidir.»

Fransa Sefâretnâmesi, bugün de Şark ile Garp arasındaki entelektüel karşılaşmanın dünya edebiyatındaki en asil şaheseri olarak okunmaktadır.