Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân ve Dürr-i Meknûn: Kozmografya, Gayb Âlemi ve Yeryüzünün Gizli Harikaları Külliyâtı

Anadolu irfanının ve tasavvufî kozmografyasının 15. yüzyıldaki en müstesna kutuplarından biri Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân (ö. 1466 civarı)'dir. Kâtib Salâhaddin Efendi'nin oğlu olan müellif, meşhur Muhammediyye şairi Yazıcıoğlu Mehmed Efendi'nin küçük kardeşidir.

Gelibolu sahilindeki kayalık çilehânelerde riyazet ve tefekkürle ömür sürmüş, ağabeyi ile birlikte Ankara'ya giderek devrin manevi güneşi Hacı Bayrâm-ı Velî'ye intisap etmiştir. Şeyhinin feyziyle zâhirî ilimlerini bâtınî keşiflerle taçlandırmış, zayıf ve nahif bedenine nispetle 'Bîcân' (cansız gibi, bedenini ruhuna kurban etmiş) lakabıyla anılmıştır.

«Âlem bir aynadır, her zerrede Hakk'ın sanatı görünür. Basiret gözüyle bakan kimse, yerde göğü, gökte Arş'ın nûrunu temâşâ eder.» — Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân

Gelibolu'daki türbesi ve çilehânesi, asırlardır denizcilerin ve irfan yolcularının manevi sığınağı olmuştur.

Ahmed Bîcân'ın en esrarlı ve muhayyileyi büyüleyen eseri Dürr-i Meknûn (Saklı İnci), İslâmî kozmografya ve acâibü'l-mahlûkât geleneğinin Türkçe kaleme alınmış şaheseridir. Eser, Cenâb-ı Hakk'ın kâinatı 'Kün' (Ol) emriyle nasıl halk ettiğini tasavvufî ve sembolik bir lisanla nakleder.

İlk yaratılan cevherin Akl-ı Evvel ve Nûr-ı Muhammedî olduğunu, bu nûrun haşyet ve muhabbetle terlemesinden melekût âlemlerinin, yıldızların ve maddî kâinatın sudûr ettiğini izah eder. Arş, Kürsî, Levh ve Kalem'in azametini gök katlarının hendesesiyle birleştirir.

Dürr-i Meknûn, kâinatı cansız bir mekanizma değil, Allah'ı tesbih eden canlı, şuurlu ve katmanlı bir melekût sarayı olarak tasvir eder.

Eserde gökyüzü yedi kat semâ ve felekler sistemi üzerinden tahlil edilir. Ay feleğinden Zühre, Şems, Merih, Müşteri ve Zuhal feleklerine uzanan göksel kürelerin dönüş süratleri, büyüklükleri ve aralarındaki mesafeler kadîm astronomi bilgileriyle anlatılır.

On iki burcun (Hamel'den Hût'a) dört unsurla (ateş, hava, su, toprak) münasebeti, mevsimlerin döngüsü ve yıldızların yeryüzündeki madenler ve bitkiler üzerindeki tesirleri şerh edilir. Ahmed Bîcân, göklerin dönüşünün tesadüfî olmadığını, meleklerin zikir ve teşbihleriyle kâinatta kusursuz bir ilâhî ahengin (kozmik mûsıkî) yankılandığını ifade eder.

«Yıldızlar göğün kandilleri, burçlar ise ilâhî hikmetin burçlarıdır. Her seyyare vaktinde döner, zerre kadar haddini aşmaz.» — Dürr-i Meknûn

Bu bilgiler, Osmanlı denizcilerinin ve gökbilimcilerinin cihan tasavvurunu beslemiştir.

Dürr-i Meknûn'un en derin metafizik fasıllarından biri, maddî âlemin ötesindeki Arş-ı A'zam ve Kürsî boyutlarının tasviridir. Ahmed Bîcân, Arş'ı ihata eden nur perdelerini, Sidretü'l-Müntehâ'nın manevi coğrafyasını keşif diliyle açıklar.

Arş'ı taşıyan meleklerin (Hamele-i Arş) azametini, Levh-i Mahfuz'a takdir kaleminin yazdığı kader nakışlarını tasavvufî tevil süzgecinden geçirir. Bu nûrânî makamların hakikatini idrak etmenin ancak nefis kirlerinden arınmış bir kalp gözü (basiret) ile mümkün olacağını vurgular.

Fizikötesi âlemlerin bu canlı tasviri, okuyucunun kalbinde derin bir haşyet ve huşû hissi uyandırır.

Ahmed Bîcân, yeryüzünün sadece toprak tabakasından ibaret olmadığını, yedi kat arzın her birinde farklı yaratılış sırlarının ve melekût memurlarının bulunduğunu nakleder. Dağların yeryüzünün dengesini sağlayan kazıklar (evtâd) olduğu Kur'an âyetleriyle delillendirilir.

Eserin en büyüleyici unsurlarından biri olan Kaf Dağı, dünyayı çepeçevre kuşatan yeşil zümrütten bir manevi omurga olarak anlatılır. Yeryüzündeki bütün dağların damarlarının Kaf Dağı'na bağlı olduğu, zelzelelerin bu damarların ilâhî emirle hareket etmesinden kaynaklandığı sembolik bir dille şerh edilir.

Bu anlatı, kadîm coğrafyanın zahirî dağlar ile bâtınî koruma direkleri (kutublar ve evtâd) arasındaki bağını kuran bir irfan remzidir.

Bir sahil şehri olan Gelibolu'da yaşayan Ahmed Bîcân, denizlerin esrarına Dürr-i Meknûn'da geniş yer ayırmıştır. Dünyayı çevreleyen Bahr-ı Muhît'i (Büyük Okyanus), Akdeniz, Karadeniz ve Kızıldeniz'in hususiyetlerini ayrıntıyla tahlil eder.

Denizlerdeki med-cezir (gelgit) hadisesinin Ay'ın çekim kuvveti ve su meleklerinin nefesiyle olan irtibatını açıklar. Uzak denizlerdeki efsanevî adaları, fırtınaları dindiren ruhanî duaları ve deniz diplerindeki nâdir cevherleri tasvir eder.

«Denizler Allah'ın kudret deryasıdır; gemiler o deryada birer tahta parçasından ibarettir. Kaptanın pusulası fırtınada şaşsa da, kalbindeki tevekkül onu selâmete ulaştırır.» — Ahmed Bîcân

Bu fasıllar, Osmanlı levendlerinin sefer öncesinde manevi azık edindikleri nâdide bir kaynaktır.

Dürr-i Meknûn, kadîm kavimlerin harabelerini ibret gözüyle temaşa eden bir arkeolojik hikmet rehberidir. Şeddâd'ın kibirle inşa ettiği İrem Bağları'nın bir sayha ile nasıl yerin dibine geçtiğini, Semûd kavminin kayaları yontarak yaptığı muhkem köşklerin nasıl viraneye döndüğünü anlatır.

Müellif, Babil kuyusunda asılı kalan Hârût ve Mârût kıssasını, Ashâb-ı Kehf mağarasının sırlarını ve Hz. Süleyman'ın cinlere yaptırdığı sarayları nakleder. Her kıssanın sonunda dünyevî saltanatların geçiciliğini ve Hakk'a teslimiyetin yegâne kurtuluş olduğunu hatırlatır.

Bu anlatılar, insanlığın kibrine karşı taşlaşmış harabelerin fısıldadığı evrensel bir nasihattir.

Ahmed Bîcân'ın eserinin son fasılları, eskatoloji (ahir zaman ve kıyamet ilmi) bahislerine ayrılmıştır. Hz. Zülkarneyn'in demir ve bakırla ördüğü Ye'cûc-Me'cûc Seddi'nin coğrafi konumu ve kıyamete yakın bu seddin yıkılışı ayrıntıyla tasvir edilir.

Güneşin batıdan doğması, Dabbetü'l-Arz'ın zuhuru, Deccâl fitnesi ve Hz. Îsâ'nın nüzûlü İslâmî rivayetler ışığında dramatize edilir. Sûr borusunun çalınmasıyla birlikte feleklerin dürüleceği, dağların hallaç pamuğu gibi atılacağı ve kâinatın yeni bir ebediyet nizamına uyanacağı anlatılır.

Bu kozmik kapanış tasviri, insanı fani dünyanın gafletinden uyandırıp ahiret muhasebesine sevk eden kuvvetli bir irfan uyarısıdır.

Dürr-i Meknûn'un felsefî zirvesi, Büyük Âlem (Evren) ile Küçük Âlem (İnsan) arasındaki kusursuz tekabüliyet nazariyesidir. Ahmed Bîcân, tasavvuf metafiziğinin 'İnsan zübde-i âlemdir' (kâinatın özüdür) ilkesini anatomi ve kozmoloji üzerinden temellendirir.

İnsanın başı göklere, gözleri güneş ve aya, damarları nehirlere, kemikleri dağlara, nefesi rüzgâra benzetilir. İnsanın kalbi ise Arş-ı A'zam'ın tecellî ettiği en mukaddes beytullahtır. Kâinatta ne varsa insanın nefsinde ve ruhunda onun bir nümûnesi mevcuttur.

«Ey gafil insan, kendini küçük bir cisim sanırsın; oysa en büyük âlem senin içinde dürülmüştür.» — Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân

Bu idrak, kozmolojiyi kuru bir doğa biliminden nefis marifetine (marifetullaha) dönüştürür.

Yazıcıoğlu Ahmed Bîcân'ın Dürr-i Meknûn ve Envârü'l-Âşıkîn eserleri, asırlar boyunca Anadolu ve Rumeli coğrafyasında Kur'an-ı Kerîm ve Muhammediyye'den sonra evlerde en çok okunan başucu kitapları olmuştur.

Sade ve samimi Türkçesi sayesinde İslâm kozmolojisini ve ahlâkını köy odalarından yeniçeri kışlalarına, derviş meclislerinden saray hanımlarına kadar cemiyetin bütün katmanlarına ulaştırmıştır. Batılı şarkiyatçılar (Franz Babinger, Laban Kaptein) eseri erken dönem Osmanlı halk İslâmı ve kozmografyasının en nâdide şaheseri olarak incelemişlerdir.

«Ahmed Bîcân, Gelibolu'nun kayalıklarında oturup arşı ve ferşi temaşa eden, Anadolu Türkçesini hikmetin gür sesi kılan kutlu bir irfan mimarıdır.»

Dürr-i Meknûn, kâinatın gizemlerine hayretle bakmayı öğreten ebedî bir tasavvuf klasiğidir.