İslâm siyaset ve ilim tarihinin en nezihe, müstesna ve abidevî şahsiyetlerinden biri olan Avnüddîn Ebü'l-Muzaffer Yahyâ b. Hubeyre b. Muhammed eş-Şeybânî el-Hanbelî (499-560/1105-1165), Irak'ın Dûr kasabasında asil bir Arap ailesinin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. Genç yaşta Bağdat'a giderek Ebû Bekr el-Müstevfî, İbnü'z-Zâğūnî ve Kādî Ebû Ya'lâ el-Ferrâ'nın talebelerinden Kur'ân, kıraat, hadis, fıkıh, lügat ve edebiyat tahsil etmiştir. Hanbelî mezhebinin büyük bir fakihi ve muhaddisi olarak temayüz eden İbn Hubeyre, üstün zekâsı, idarî dehası ve sarsılmaz ahlâkî dürüstlüğü sayesinde Abbâsî bürokrasisinde hızla yükselmiştir. Vezirlik makamına geldikten sonra dahi zühdünden, cömertliğinden ve gece ibadetlerinden zerre kadar taviz vermemiştir.

İbn Hubeyre, Abbâsî halifeleri el-Muktefî-Liemrillâh ve el-Müstencid-Billâh dönemlerinde tam on altı yıl boyunca kesintisiz 'Sultânü'l-Vüzerâ' (Vezirlerin Sultanı) unvanıyla başvezirlik makamında bulunmuştur. Selçuklu Devleti'nin zayıfladığı ve iç karışıklıkların yaşandığı bu çalkantılı asırda, Bağdat'ta sükûneti sağlamış, Beytülmâl'i israftan ve haksız vergilerden temizlemiş, rüşveti kökünden kazımıştır. Mazlumların haklarını korumak için haftanın belirli günlerinde bizzat Dîvân-ı Mezâlim'e başkanlık etmiş; halifelerin bile hukuk kurallarının dışına çıkmasına asla izin vermemiştir.

İbn Hubeyre'nin ilim dünyasındaki şaheseri, Humeydî'nin Sahîh-i Buhârî ve Sahîh-i Müslim'i bir araya getirdiği 'el-Cem' beyne's-Sahîhayn' adlı hadis külliyâtına yazdığı devasa şerh olan 'el-İfsâh an Me'âni's-Sıhâh'tır. Müellif bu eseri vezirlik vazifesi sırasında, sarayında kurduğu büyük ilim meclisinde devrin allâmelerinin huzurunda bizzat imlâ ettirerek kaleme aldırmıştır. Eser, hadislerin yalnızca sened ve lügat tahlillerini yapmakla kalmaz; her bir hadisten çıkarılan itikadî, ahlâkî ve fıkhî hükümleri sistematik bir derinlikle ortaya koyar.

el-İfsâh'ın içinde yer alan ve sonradan 'el-İttifâk ve'l-İhtilâf' veya 'İhtilâfü'l-Eimme' adıyla müstakil olarak da neşredilen devasa fıkıh bölümü, İslâm hukuk tarihinin ilk ve en kapsamlı 'Dört Mezhep Mukayeseli Fıkhı'dır. İbn Hubeyre, ibadetlerden ceza hukukuna kadar her bir meselede Ebû Hanîfe, Mâlik, Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel'in ittifak ettiği hükümleri tek tek tespit etmiş, ardından ihtilaf edilen noktaları her imamın delilleriyle birlikte tarafsızca kaydetmiştir. Bu çalışma, mezheplerin birer çatışma unsuru değil, aynı şeriat ağacının zengin dalları olduğunu fiilen ispatlamıştır.

İbn Hubeyre'nin Bağdat'taki sarayı, kuru siyasî entrikaların değil, fıkıh, hadis ve edebiyat münazaralarının yapıldığı bir akademi gibiydi. Hanefî, Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî âlimlerini aynı sofrada ve mecliste buluşturmuş; aralarındaki fanatik taassup tartışmalarını yasaklayarak karşılıklı hürmet ve ilmî edep zeminini inşa etmiştir. Her hafta ulemaya, talebelere, yetimlere ve fakirlere yüzlerce dinar ihsanda bulunmuş, kütüphanesini bütün araştırmacıların hizmetine açmıştır.

İbn Hubeyre, hadisleri değerlendirirken katı bir rivayetçilikle yetinmemiş; hadisin maksadı, söyleniş sebebi (esbâb-ı vürûd) ve diğer nasslarla tenasübü üzerinde derinleşmiştir. el-İfsâh'ta, zâhiren tearuz (çelişki) halinde görünen hadisleri cem' ve telif etme usûlünde büyük bir meharet sergilemiştir. Hadis ravilerinin adalet ve zabt durumlarını incelerken hakkaniyet ölçülerine sadık kalmıştır.

Devlet idaresi felsefesinde İbn Hubeyre, adalet ile merhametin mezcedilmesini savunmuştur. 'el-İktisâd fi'l-Müntehabât' ve 'el-İşrâf alâ Ferâidi'l-İnşâ' gibi eserlerinde, devlet adamlarının halkın malına göz dikmemesi, vergi adaletini sağlaması ve liyakatli memurlar istihdam etmesi gerektiğini öğütlemiştir. Ona göre hükümdarın ömrünü uzatan ve devleti payidar kılan yegâne güç ordunun büyüklüğü değil, tebaanın adalete olan güveni ve mazlumların duasıdır.

İbn Hubeyre'nin şahsiyetindeki en büyüleyici yön, vezirlik debdebesi içinde yaşarken bile zâhidâne bir derviş ruhunu muhafaza etmesidir. Elbisesinin altına kaba kumaştan bir yelek giyer, gecelerin büyük bir kısmını Kur'ân tilaveti ve teheccüd namazıyla geçirirdi. Şair İbnü't-Teâvîzî ve pek çok edip onun cömertliğini, tevazuunu ve ahlâkını kasidelerinde övmüştür. Ölüm döşeğindeyken üzerinde hiçbir şahsî servet bırakmamış, bütün malını hayır kurumlarına ve talebelere vakfetmiştir.

Çağdaşı ve meclisinin müdavimi olan büyük allâme Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî, 'el-Muntazam fî Târîhi'l-Mülûk ve'l-Ümem' adlı eserinde İbn Hubeyre'den sitayişle bahseder: 'İslâm tarihinde ilimde allâme, siyasette dâhi, amelde zâhid ve cömertlikte derya bir vezir aransa, o ancak Avnüddîn İbn Hubeyre'dir.' İbnü'l-Esîr ve İbn Kesîr de onun vefatında Bağdat halkının döktüğü gözyaşlarını ve cenazesine yüz binlerce insanın katıldığını kaydederler.

İbn Hubeyre'nin el-İfsâh ile başlattığı dört mezhebi cemeden metodoloji, çağdaş İslâm hukuku araştırmalarının ve Fıkıh Akademilerinin (Mecma'u'l-Fıkhi'l-İslâmî) temel dayanağıdır. Farklı mezheplerin görüşlerini birer zenginlik olarak kabul edip ortak paydada buluşma vizyonu, günümüz İslâm dünyasında yaşanan mezhep çatışmalarının panzehiridir.