Veysel Karanî: Üveysîlik İrfânı, Gaybî Terbiye ve Aşk-ı İlâhî Külliyâtı

FASIL I: Karan Çöllerinden Asr-ı Saadet'e: Üveys b. Âmir'in Menşei ve Gençliği

İslâm tasavvuf tarihinin ve Tâbiîn tabakasının en yüksek zirvelerinden biri olan Üveys b. Âmir b. Cez' el-Karanî, Yemen'in Murâd kabilesinin Karan koluna mensup olarak dünyaya gelmiştir. Resûl-i Ekrem Efendimiz (s.a.v.) hayatta iken İslâm nûruyla müşerref olmuş, fakat bizzat Efendimiz'i cismen göremediği için Sahâbî değil, Tâbiîn'in efendisi (Hayrü't-Tâbiîn) mertebesine yükselmiştir. Hayatını Yemen'in sapa vadilerinde deve güderek, elde ettiği üç beş dirhemin çoğunu muhtaçlara infak edip kalan kuru ekmek parçalarıyla kanaat ederek geçirmiştir.

Üveys el-Karanî'nin gençliği, dünyevî zevk ve debdebelerden bütünüyle tecerrüd etmiş bir zühd ve ibadet mektebidir. Çölün sessizliğinde deve otlatırken dahi kalbi semavatın melekût alemine açık, dili dâimî tefekkür ve zikrullah ile meşguldü. Gözlerini mahlûkattan yumup Hâlık'ın cemâline diken bu garip derviş, Yemen ile Medine arasındaki mesafeleri fiziksel olarak aşamasa da, ruhlar aleminde kurduğu sarsılmaz irtibatla Resûlullah'ın manevi kokusunu içine çeken müstesna bir tevhid eriydi.

FASIL II: Anneye Hürmet ve İtâat Sırrı: Vuslatın Önündeki İlâhî İmtihan

Veysel Karanî hazretlerinin Resûlullah Efendimiz'i (s.a.v.) hayatta iken dünya gözüyle görememesinin yegâne sebebi, ihtiyar, âmâ ve bakıma muhtaç olan validesine olan derin hürmet ve hizmetidir. Annesinin rızasını Hakk'ın rızasına vesile kılan Veysel Karanî, bir an olsun onu yalnız bırakmamış, su taşıyıp yemeğini pişirmiş ve her türlü hizmetini seve seve ifa etmiştir. Medine'ye gidip Peygamber Efendimiz'i ziyaret etme aşkıyla yanıp tutuştuğu bir demde annesinden müsaade istemiş; annesi ise ancak "Gidersen Medine'de hiç oyalanmadan, sadece Resûlullah'ı görüp hemen döneceksin" şartıyla izin vermiştir.

Günlerce çöl sıcağında yaya yürüyerek Medine-i Münevvere'ye ulaşan Veysel Karanî, Hâne-i Saadet'in kapısını çalmış, fakat o sırada Resûlullah Efendimiz'in Tebük Seferi veya hane dışındaki bir vazife sebebiyle Medine haricinde olduğunu öğrenmiştir. Hz. Âişe vâlidemiz ile görüşmüş, ancak annesine verdiği "oyalanmama" ahdini çiğnememek adına Resûlullah'ın dönüşünü beklemeyerek aynı gün Yemen'e geri dönmüştür. Bu muazzam ahde vefa ve ana hakkı, onu dünya gözüyle sahâbî olmaktan alıkoymuş; lakin Arş katında öyle bir dereceye yükseltmiştir ki, bizzat Fahr-i Âlem Efendimiz onu Ashâbına gıyaben tanıtmış ve tebşir etmiştir.

FASIL III: Nefes-i Rahmân Tecellîsi ve Nebevî Tebşirât

Fahr-i Kâinât Efendimiz (s.a.v.), Medine meclisinde ashabıyla otururken mübârek yüzünü Yemen cihetine döner, derin bir nefes alarak şöyle buyururdu: "İnnî le-ecidü nefese'r-Rahmâni min kıbeli'l-Yemen" ("Şüphesiz ben Rahmân'ın rahmet ve feyz nefesini Yemen tarafından duyuyorum."). Sahâbe-i Kirâm bu sözün hikmetini sorduğunda Efendimiz, Yemen'de Üveys adında bir kûlün olduğunu, annesine son derece itaatkâr bulunduğunu, vücudunda sedef hastalığından kalma bir dirhem büyüklüğünde ak bir nişane taşıdığını ve onun dualarının dergâh-ı izzette asla reddolunmadığını haber vermiştir.

Sahîh-i Müslim'de nakledilen bu nebevî şehâdet, Üveys el-Karanî'nin sıradan bir zâhid değil, melekût aleminde isim ve resim sahibi bir veliyy-i kâmil olduğunu tescil etmiştir. Efendimiz (s.a.v.) ayrıca: "Tâbiîn'in en hayırlısı Üveys adında bir kimsedir... Rabbine yemin etse Allah onun yeminini boşa çıkarmaz. Rebi'a ve Mudar kabilelerinin koyunlarının tüyleri sayısınca insan onun şefaatiyle Cennet'e girecektir" buyurarak onun şefaat mertebesini beyan etmiştir.

FASIL IV: Tasavvufta Üveysîlik (Üveysî Meşreb) Doktrini

İslâm tasavvuf literatüründe Üveysîlik (el-Meşrebü'l-Üveysî), aradaki zaman ve mekan engellerini aşarak, cismanî olarak hayatta olmayan veya fiziksel olarak mülâkî olunmayan bir peygamberin veya mürşid-i kâmilin rûhâniyetinden doğrudan feyz ve terbiye alma usûlüne verilen addır. Veysel Karanî bu tarikin pîri ve menbaıdır; zira kendisi Resûlullah'ı bedenen görmeden, sadece aşk, ihlas ve ruhî rabıta vasıtasıyla doğrudan Nübüvvet nurundan kemâle ermiştir.

Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî, el-Fütûhâtü'l-Mekkiyye'sinde Üveysîleri bâtınî bir makam olarak tavsif eder: Bu zümre, silsilesi zahirde bir şeyhe dayanmayan, doğrudan Nûr-ı Muhammedî meşrebinden sulanan "Müfredûn" taifesindendir. Tasavvuf tarihinde Bâyezîd-i Bistâmî'nin Ca'fer-i Sâdık'tan, Ebû'l-Hasan Harakânî'nin Bâyezîd'den, Ferîdüddîn Attâr'ın Hallâc-ı Mansûr'dan veya Şâh-ı Nakşibend'in Abdülhâlik Gucdüvânî'den feyz alması Üveysî terbiyenin en parlak örnekleridir.

FASIL V: Hırka-i Şerîf Emâneti ve Hz. Ömer ile Hz. Ali'nin Mülâkatı

Resûl-i Ekrem Efendimiz (s.a.v.) dâr-ı bekāya irtihal etmeden evvel mübârek hırkalarından birini çıkarıp Hz. Ömer ve Hz. Ali'ye (r. anhümâ) emanet etmiş ve vasiyet buyurmuştur: "Ben vefat ettikten sonra Yemen halkından Üveys el-Karanî adında bir kimse Medine'ye veya hacca gelecektir. Bu hırkamı ona veriniz ve ümmetim için istiğfar etmesini söyleyiniz."

Hz. Ömer halifeliği döneminde Yemen'den gelen hac kafilelerinin her birine "İçinizde Üveys b. Âmir var mı?" diye sormuş, nihayet Arafat civarında develeri otlatmakta olan Veysel Karanî'yi bulmuştur. Hz. Ömer ve Hz. Ali, mübarek hırkayı ona teslim ettiklerinde Veysel Karanî hayret ve mahcubiyetle secdeye kapanmış; "Ben kimim ki Fahr-i Âlem bana hırkasını yollar!" diyerek Allah Teâlâ'ya niyaz etmiş, ümmet-i Muhammed'in bağışlanması için dua etmeden hırkayı sırtına giymemiştir. Bu hırka, asırlardır İstanbul'da Fatih'teki Hırka-i Şerif Camii'nde muhafaza edilen mukaddes emanetin aslıdır.

FASIL VI: Uhud Vak'ası ve Diş Kırma İstiğrâkı: Aşkın Bedenî Fenâsı

Tasavvuf menâkıb kitaplarında nakledilen en sarsıcı rivayetlerden biri, Uhud Gazvesi esnasında Resûlullah Efendimiz'in mübarek dişinin kırıldığı haberinin Yemen çöllerine ulaşmasıyla vuku bulan hadisedir. Veysel Karanî, sevgilisinin mübârek yüzünün kanadığını ve bir dişinin şehit düştüğünü haber alınca acı ve hicranla sarsılmış; lakin hangi dişinin kırıldığını bilmediği için, "Resûlullah'ın hangi dişi kırıldıysa benim dişim de onunla beraber kırılsın!" diyerek kendi dişlerini birer birer taşla kırmıştır.

Zahirî akıl bu hali idrakte aciz kalsa da, tasavvuf ıstılahında bu hadise fenâ fi'r-Resûl makamının en müfrit ve samimi tezahürüdür. Sevgilinin bedenine isabet eden elemi kendi etinde ve kemiğinde hissetmek, cismanî varlığı mahbûbun varlığında eritip yok etmek anlamına gelen bu istiğrak, Veysel Karanî'nin muhabbetinin kuru bir iddia değil, kan ve kemikle ödenmiş hakiki bir aşk olduğunun nişanesidir.

FASIL VII: Şöhretten Kaçış: Kûfe Zâhidliği ve Sahra Hayatı

Hırka-i Şerîf teslim edildikten sonra Hz. Ömer'in kendisine Medine'de maaş bağlama veya Kûfe valisine mektup yazma teklifini Veysel Karanî edeple reddetmiştir: "Yâ Emîre'l-Mü'minîn! Tanınmamak, garipler arasında bir garip olarak yaşamak benim için her türlü dünyalıktan daha sevimlidir." Şöhret âfetinden kaçarak Yemen'den ayrılmış ve Kûfe'ye yerleşmiştir.

Kûfe'de kendisini hiç kimsenin tanımadığı mezbelelik kenarlarında, eski kumaş parçalarını yamayarak kendine giysi dikmiş, gündüzleri oruç tutup geceleri sabahlara kadar rükû ve secdede kalarak ömür sürmüştür. Çoğu zaman ahalinin çocukları onu mecnun zannederek taşlar atmış; o ise sadece "Çocuklar, bari küçük taşlar atın da ayaklarım kanamasın, namazımı ayakta kılabileyim" diyecek kadar hilm ve sabır timsali olmuştur.

FASIL VIII: Sıffîn Savaşı ve Hak Yolunda Şehâdet

Hicretin 37. yılında vuku bulan Sıffîn Savaşı'nda Veysel Karanî, hakikat ve adalet cephesi olarak gördüğü Hz. Ali'nin (k.v.) saflarına katılmıştır. Yıllardır çöllerin sessizliğinde zikirle yoğrulan bu yaşlı veli, İslâm ümmetinin birlik ve nizamı için kılıcını kuşanmış ve bizzat Hz. Ali'ye biat etmiştir.

Savaş meydanında kahramanca çarpışan Veysel Karanî, aldığı yaralar neticesinde Sıffîn sahrasında şehadet şerbetini içmiştir. Vefat ettiğinde Hz. Ali bizzat cenaze namazını kıldırmış ve "Bugün ümmetin en hayırlısı vuslata erdi" diyerek gözyaşı dökmüştür. Kabrinin yeri hakkında Sıffîn (Rakka), Şam, Baykan (Siirt) ve Yemen gibi muhtelif rivayetler bulunmakta; her bir belde onun manevi hâtırasını bağrında yaşatmaktadır.

FASIL IX: Münâcât ve Hikmetleri: Veysel Karanî'nin Tevhid Kelâmı

Veysel Karanî'den nakledilen münâcât ve hikmetler, tasavvufî tefekkürün en saf incileridir. Şöyle yakarışta bulunurdu:

"İlâhî! Sen benim Rabbimsin, ben ise Senin kulunum. Sen Hâlıksın, ben mahlûkum. Sen Rezzâksın, ben merzûkum. Sen Mâliksin, ben memlûkum. Sen Azîzsin, ben zelîlim. Sen Ganîsin, ben fakîrim. Sen Hayysın, ben meyyitim. Sen Bâkîsin, ben fânîyim. Sen Kerîmsin, ben leîmim. Sen Muhsinsin, ben müznibim. Sen Gafûrsun, ben âsîyim... Kuluna rahmet et ya Erhame'r-Râhimîn!"

Kendisine nasihat soran Hemmâm b. Hâris'e verdiği şu cevap, dünya telakkisini özetler: "Ölümü andığın vakit kalbine korku düşmüyorsa, bil ki kalbin ölmüştür. Yatağa girdiğinde ölümü yastığının altında bil; kalktığında ise eceli karşında gör!"

FASIL X: Çağlar Boyu Süren Miras: Modern Dünyaya İhlâs ve Gaybî İrtibat Dersi

Veysel Karanî'nin şahsiyeti, gösteriş, sosyal şöhret ve benlik iddiasıyla malûl modern çağ insanı için eşsiz bir manevi sığınaktır. O bize göstermiştir ki, Hakk katında makam sahibi olmak için kalabalıkların alkışına, unvanlara veya zenginliğe ihtiyaç yoktur; samimi bir niyet, anne-baba rızası ve halisane bir rabıta, insanı meleklerin gıpta ettiği kutbiyet mertebelerine eriştirmeye kâfidir.

Üveysî meşrep bugün dahi mürşid-i kâmil bulamayan, yalnızlık ve hüzün girdabında çırpınan samimi sâlikler için bir ümit kapısıdır: Resûlullah'ın sünnetine ve muhabbetine sımsıkı sarılan her mü'min, Karan çöllerinde esen o ilâhî nefesi kendi kalbinde hissedebilir.