Sultan Muhammed Taragay Uluğ Bey ve Zîc-i Sultânî: Semerkant Rasathânesi, Göksel Efemeris ve Felekler Hiyerarşisi Külliyatı

Muhammed Taragay b. Şâhruh b. Tîmûr (796-853 / 1394-1449), tarihte hükümdarlık tacı ile ilim sarığını aynı baş üzerinde birleştiren ender dâhilerden biridir. Tîmûr İmparatorluğu'nun kurucusu Emîr Tîmûr'un torunu ve Şâhruh'un oğlu olan Uluğ Bey, henüz 15 yaşındayken Mâverâünnehir bölgesinin idaresine getirilmiş ve Semerkant'ı dünyanın ilim, sanat ve hikmet başkenti haline getirmiştir.

Uluğ Bey, saltanat debdebesi yerine rasathâne hücrelerini, astronomik hesap cetvellerini ve geometri problemlerini tercih etmiştir. Semerkant'ta inşa ettirdiği muazzam medrese ve kütüphanenin giriş kapısına bizzat şu hadis-i şerifi nakşettirmiştir: 'İlim talep etmek her Müslüman kadın ve erkeğe farzdır.' Devrin en büyük matematikçi ve astronomları olan Kâdîzâde-i Rûmî, Gıyâseddîn Cemşîd el-Kâşî ve Ali Kuşçu'yu Semerkant meclisinde toplayarak tarihe 'Semerkant Astronomi ve Hendese Ekolü' olarak geçen altın çağı başlatmıştır.

Uluğ Bey, 1420 yılında Semerkant'ın Kûhek Tepesi'nde üç katlı, silindirik planlı muazzam bir rasathâne inşa ettirmiştir. Bu rasathânenin kalbi, kayalara oyulmuş 40 metre yarıçapındaki dev Fâhrî Sekstantı (Südse-i Fâhrî) idi. Bu devasa alet, Güneş'in meridyen geçişlerini, ekinoks noktalarını ve yıldızların irtifa açılarını o güne kadar ulaşılamamış bir hassasiyetle (yay saniyesi derecesinde) ölçmeyi mümkün kılıyordu.

Ayrıca rasathânede çemberli küreler (armillary sphere), usturlaplar, azimut halkaları ve su saatleri yer almaktaydı. Uluğ Bey bizzat bu aletlerin başına geçerek 30 yılı aşkın bir süre boyunca her gece gökyüzünü rasat etmiş, çıplak gözle yapılan astronomi tarihinin en kusursuz gözlem verilerini kaydetmiştir.

Uluğ Bey'in şaheseri olan Zîc-i Sultânî (Zîc-i Uluğ Bey / Zîc-i Cedîd-i Sultânî), Batlamyus'un Almagest'inden ve Abdurrahman es-Sûfî'den sonra gökyüzünü bütünüyle yeniden rasat eden ilk bağımsız yıldız kataloğudur. Batlamyus'un verilerindeki bin yıllık sapmaları tespit eden Uluğ Bey, 1018 sabit yıldızın boylam, enlem ve parlaklık (kadir) değerlerini bizzat ölçerek kaydetmiştir.

Zîc-i Sultânî sadece yıldızları değil; Ay'ın ve beş gezegenin (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter, Satürn) yörünge hareketlerini, apoje ve perije noktalarını, tutulma devrelerini ve efemeris cetvellerini en ince ayrıntısıyla ihtiva eder. Bu eser, 17. yüzyılda Oxford Üniversitesi tarafından İngilizceye çevrilmiş; John Flamsteed ve Johannes Hevelius gibi Batılı astronomlar tarafından temel başvuru kaynağı kabul edilmiştir.

Astronomi tablolarının sıhhati, trigonometrik fonksiyonların dakikliğine bağlıdır. Uluğ Bey ve ekibi, 1 derecelik yayın sinüsünü ($sin 1^\circ$) hesaplamak için üçüncü dereceden bir cebirsel denklemi ($4x^3 - 3x + a = 0$) iterasyon (yaklaşık değerlerle adım adım sonuca gitme) metoduyla çözmüşlerdir.

Uluğ Bey'in bulduğu değer, altmışlık (seksagesimal) sistemde şöyledir: Bu değer ondalık sisteme çevrildiğinde $0.017452406437$ çıkmaktadır ki, günümüz bilgisayarlarının ve modern trigonometrinin hesapladığı değerle virgülden sonra tam dokuz basamağa kadar birebir örtüşmektedir. Bu, 15. yüzyıl matematiği için mucizevi bir hassasiyettir.

Uluğ Bey, bir tropikal Güneş yılının süresini (Dünya'nın Güneş etrafındaki bir tam dönüşünü) şu şekilde hesaplamıştır: Modern astronominin atom saatleri ve uydularla ölçtüğü güncel değer 365 gün, 5 saat, 48 dakika, 45 saniyedir. Uluğ Bey'in 600 yıl önce çıplak göz ve dev sekstantla yaptığı hesaptaki hata payı sadece 30 saniyedir! Bu ölçüm, o dönem Roma'da kullanılan Jülyen takviminden katbekat üstün olup, 1582'de ilan edilecek Gregoryen takviminin dahi ötesindedir.

Uluğ Bey ve Semerkant ekolü için gökyüzü, soğuk ve mekanik bir boşluk değil; Cenâb-ı Hakk'ın Esmâ-i Hüsnâ'sının tecellîgâhı olan muazzam bir ibadetgâhtı. Mülk Sûresi 3. âyetinde buyrulan: 'O ki, birbiriyle ahenktar yedi göğü yaratmıştır. Rahmân'ın yaratışında hiçbir nizamsızlık ve çatlak göremezsin. Haydi gözünü çevir de bak, bir kusur görebilir misin?' fermanı, rasathânenin manevî manifestosu idi.

Uluğ Bey'e göre gök cisimlerinin kıl payı sapmayan yörüngeleri, kâinatta tesadüfe yer olmadığını; her bir gezegenin ve menzilin arkasında ulvî ruhanî görevlilerin (melekût müvekkelleri) ve ceberûtî iradenin bulunduğunu riyâzî kesinlikle ispat etmekteydi.

Uluğ Bey'in dehası, sadece kendi ilmiyle sınırlı kalmayıp devrinin en parlak zihinlerini bir mektep halinde cem' etmesindedir. Kâdîzâde-i Rûmî'ye 'Hocam', Gıyâseddîn Cemşîd'e 'Riyâziyyâtın Allâmesi', Ali Kuşçu'ya ise 'Evlâdım ve Şakirdim' diye hitap ederdi.

Bu dörtlü heyet, rasat sonuçlarını haftalık meclislerde münazara eder; hiçbir netice riyâzî bürhan ve mükerrer gözlemle teyit edilmeden Zîc'e işlenmezdi. Kâdîzâde ve Kâşî'nin vefatından sonra rasathânenin riyasetini genç Ali Kuşçu devralmış ve Zîc-i Sultânî'yi nihayete erdirmiştir.

Uluğ Bey'in ilme ve rasata adanmış hayatı, maalesef taht kavgaları ve bağnaz çevrelerin kışkırtması sonucu trajik bir şekilde son bulmuştur. Oğlu Abdüllatif'in isyanı neticesinde 1449 yılında şehit edilen ulu hükümdar, geride insanlığın iftihar vesilesi olan Zîc-i Sultânî'yi bırakmıştır.

Rasathâne yıkılmış olsa da, Uluğ Bey'in manevî oğlu Ali Kuşçu, Zîc'in nüshalarını ve Semerkant ilim mirasını yanına alarak Tebriz üzerinden İstanbul'a, Fâtih Sultan Mehmed'in huzuruna taşımıştır. Böylece Semerkant'ta parlayan gök bilimi meş'alesi, Osmanlı payitahtında yeniden canlanarak İslâm medeniyetinin ebedî hafızasına nakşolunmuştur.

Zîc-i Sultânî dört büyük kitaptan müteşekkildir:

1. Tevârih (Kronoloji ve Takvimler): Hicrî, Celâlî (Melikî), Rumî (Süryânî), Çin-Uygur On İki Hayvanlı Türk takvimi ve Keldânî takvimlerinin birbirine dönüştürülme formülleri.
2. Metâli' ve Trigonometri: Enlemler, boylamlar, kıble istikameti hesaplama algoritmaları, gölge cetvelleri (tanjant ve kotanjant fonksiyonları) ve küresel trigonometri teoremleri.
3. Kevâkib ve Felekiyyât (Gezegen Hareketleri): Güneş, Ay ve beş gezegenin merkezî sapmaları (ta'dîlât), apoje ve perije hareketleri, tutulma devreleri ve Ay'ın hilâl halinde ilk görünüş (rü'yet-i hilâl) kriterleri.
4. Mevâzi'-i Kevâkib-i Sabite (1018 Sabit Yıldız Kataloğu): 48 takımyıldız içindeki 1018 yıldızın ekliptik koordinatları ve parlaklık kadirleri.

Bu katalog, 1665 yılında Thomas Hyde tarafından Oxford'da Latince ve Farsça olarak basılmış, kraliyet astronomlarının başucu kitabı yapılmıştır.

Uluğ Bey'in bilime yaptığı cihanşümul katkı, modern astronomi tarafından da tescil edilmiştir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), 1961 yılında Ay'ın görünen yüzündeki 48 kilometre çapındaki devasa bir çarpma kraterine resmen 'Ulugh Beigh' (Uluğ Bey Krateri) adını vermiştir.

Dünya tarihinde krallığını ilmin, rasathânenin ve gök mekaniğinin emrine veren; gökyüzünü secdegâh bilip yıldızların dilini çözen Uluğ Bey, İslâm medeniyetinin ve Türk dünyasının göklerdeki ebedî iftiharıdır.