Taşköprülüzâde: Miftâhu's-Sa'âde, Mevzû'âtü'l-Ulûm ve İlimler Hiyerarşisi Külliyâtı

Klasik İslâm medeniyetinin ve bilhassa Osmanlı ilim havzasının en velûd, ansiklopedist ve metodolog simalarından biri olan İsâmeddîn Ebü'l-Hayr Ahmed b. Mustafâ b. Halîl Taşköprülüzâde (901-968/1495-1561), ilimlerin taksimi, tasnifi ve epistemolojik temellendirilmesi sahasında eşsiz bir zirveyi temsil eder. Kastamonu Taşköprü kökenli ulemâ bir ailenin evlâdı olarak Bursa, Edirne ve İstanbul medreselerinde müderrislik, Üsküdar ve İstanbul kadılığı yapan Taşköprülüzâde; aklî, şer'î, riyâzî ve lisânî ilimlerin tamamına vukûfiyetiyle 'Allâme-i Rûm' pâyesine lâyık görülmüştür.

Taşköprülüzâde'nin ilim felsefesindeki şaheseri, Arapça kaleme aldığı 'Miftâhu's-Sa'âde ve Misbâhu's-Siyâde fî Mevzû'âti'l-Ulûm' (Mutluluğun Anahtarı ve Egemenliğin Kandili: İlimlerin Konuları Üzerine) adlı anıtsal eseridir. Daha sonra oğlu Kemâleddîn Mehmed Efendi tarafından 'Mevzû'âtü'l-Ulûm' adıyla Türkçeye tercüme ve şerh edilen bu abidevî külliyât; sadece 300'ü aşkın ilim dalını tanıtmakla kalmaz, aynı zamanda bilginin varlıkla, varlığın insan şuuruyla ve insan şuurunun Hakk'ın marifetiyle irtibatını kuran muazzam bir ontolojik-epistemolojik sistem inşa eder.

Miftâhu's-Sa'âde, Fârâbî'nin 'İhsâü'l-Ulûm'u, İbn Sînâ'nın 'Aksâmü'l-Ulûmi'l-Akliyye'si, İbn Hazm'ın 'Merâtibü'l-Ulûm'u ve Gazâlî'nin 'İhyâ' mukaddimesiyle başlayan İslâm ilimler taksimi geleneğinin ulaştığı en kemâl mertebedir. Taşköprülüzâde, ilimleri birbirinden kopuk ve kompartımanlara ayrılmış disiplinler olarak değil; kökleri aynı hakikat toprağında birleşen, gövdesi akıl ve şeriatla yükselen, dalları ise insanın dünyevî ve ebedî saadetine meyve veren tek bir kozmik ağaç (şecere-i maârif) olarak tasavvur etmiştir.

Taşköprülüzâde'nin Miftâhu's-Sa'âde'deki sisteminin en çarpıcı ve orijinal felsefî omurgası, bütün ilimleri 'Varlığın Dört Mertebesi' (Merâtibü'l-Vücûd el-Erba'a) esasına göre tanzim etmesidir. Müellife göre varlık dört temel düzlemde tecellî eder ve insan bilgisi de bu dört mertebenin dikey hiyerarşisine göre teşekkül eder:

1. Vücûd-ı Hâricî (A'yândaki Varlık): Eşyanın zihinden bağımsız olarak dış dünyada, maddî ve aynî planda var olmasıdır. Bu mertebe, ontolojinin (Varlık ilminin), tabiiyyâtın, riyâziyyâtın ve metafiziğin konusunu teşkil eder. Bütün diğer varlık mertebelerinin hakiki aslı ve kaynağı burasıdır.

2. Vücûd-ı Zihnî (Ezhândaki Varlık): Dış dünyadaki hakikatlerin insan aklında, idrakinde ve tasavvurunda sûretler, kavramlar ve mâhiyât olarak belirmesidir. Bu mertebe mantığın, epistemolojinin ve psikolojinin (ilmü'n-nefs) sahasıdır. Bilgi, dış varlığın zihinde soyutlanmasıyla doğar.

3. Vücûd-ı Lafzî (İbâre ve Lisândaki Varlık): Zihinde teşekkül eden mânâ ve kavramların sesler, kelimeler ve sözlü sembollerle dışa vurulmasıdır. İnsanlar arası irtibatı ve medeniyetin inşasını sağlayan bu mertebe; sarf, nahiv, lügat, iştikak ve belâgat gibi dil ilimlerinin zeminidir.

4. Vücûd-ı Hattî (Kitâbet ve Yazıdaki Varlık): Sözlü sembollerin kalıcı çizgiler, harfler ve nakışlarla kâğıt üzerine kaydedilmesidir. Bilginin mekân ve zaman sınırlarını aşarak nesilden nesle aktarılmasını sağlayan bu son mertebe; hat sanatı, imlâ, kitâbet, mühür ve nümizmatik gibi kayıt ilimlerini içerir.

Taşköprülüzâde, ilimler merdiveninin 'aşağıdan yukarıya' yani yazıdan söze, sözden zihne ve zihinden hâricî hakikate doğru tırmandığını; bu seyrin nihayetinde ise mahlûkâtın hâricî varlığından Vâcibü'l-Vücûd olan Cenâb-ı Hakk'ın Zât ve Sıfât marifetine ulaştığını muazzam bir tenasüple açıklar.

Miftâhu's-Sa'âde'nin mukaddimesi, İslâm felsefî metodolojisinin en berrak derslerinden biridir. Taşköprülüzâde, bir disiplinin 'hakiki ilim' sayılabilmesi için üç temel unsuru bünyesinde barındırması gerektiğini şart koşar: Konu (Mevzû), İlke ve Deliller (Mebâdî/Mesâil) ve Gaye/Fayda (Gāye/Fâide).

Mevzû (Konu): Her ilim, belirli bir varlık tabakasını yahut olguyu müstakil olarak inceler. Tıbbın konusu insan bedeninin sıhhat ve marazı, hendesenin konusu sürekli nicelik (miktar-ı muttasıl), mantığın konusu zihnî kavramlar ve tanımlar, fıkhın konusu mükellefin fiilleri, yüksek metafiziğin konusu ise mutlak varlıktır (el-Vücûd bi-mâ hüve mevcûd). Konusu belirlenmemiş bir uğraş ilim hüviyeti kazanamaz.

Mebâdî ve Mesâil: İlim, ilk prensiplerden (aksiyomlar, bedihî önermeler) hareketle zihnî delillendirme (burhan) yoluyla yeni hakikatlere ulaşır. Her ilmin çözmekle mükellef olduğu 'meseleleri' vardır.

Gaye ve Fayda: Taşköprülüzâde faydacılığı (pragmatizm) dünyevî menfaate hasretmez. İlimlerin nihai gayesi insanın dünyada adalet ve kemâlât ile yaşaması, ukbâda ise ebedî saadet ve rızâ-i ilâhîye nail olmasıdır. Faydasız bilgi (ilmün lâ yenfa'), hakiki ilim tarifinin dışındadır. Bu mukaddime, Osmanlı medrese talebesine hangi ilmi niçin tahsil ettiğini kavratan yüksek bir şuur kazandırmıştır.

Miftâhu's-Sa'âde'nin ilk ana bölümü (Birinci Devha), Vücûd-ı Hattî ve Vücûd-ı Lafzî'yi ele alan dil ve kitâbet ilimlerine ayrılmıştır. Taşköprülüzâde burada dil bilimlerini kuru bir gramer ezberciliğinden çıkarıp zihnin aleti ve vahyin taşıyıcısı olarak ele alır.

Yazı İlimleri (Mertebe-i Kitâbet): Hat sanatının geometrisi, sülüs, nesih, ta'lik gibi yazı nevilerinin estetik nispetleri; kâğıt, mürekkep, divit imali ve diplomatik yazışma usûlleri (ilm-i inşâ) bu fasılda toplanır. Yazı, insan hafızasının protezi ve medeniyetin zırhıdır.

Lafız İlimleri (Mertebe-i İbâre): Dilin köklerini ve mânâ tayinini inceleyen 'İlm-i Vâz'', kelime morfolojisini inceleyen 'Sarf', cümle sentaksını ve i'rab kanunlarını inceleyen 'Nahiv', kelimelerin tarihsel kökenini tahlil eden 'İştikak' ve sözlük ilmi olan 'Lügat'.

Belâgat Üçlüsü: Mânânın zihne tam uygunluğunu sağlayan 'Meânî', sözü farklı hayal ve teşbih mertebeleriyle süsleyen 'Beyân' ve söze lâfzî letafet katan 'Bedî''. Taşköprülüzâde, belâgat ilmini Kur'ân-ı Kerîm'in i'câzını (mucizevî edebî üstünlüğünü) kavramanın yegâne anahtarı sayar. Dili sağlam olmayan bir mütefekkirin ne mantıkta ne de kelâmda hakikate vasıl olamayacağını ısrarla vurgular.

İkinci ana şube (İkinci Devha), Vücûd-ı Zihnî'yi yani akıl sahasını kuşatan aklî alet ilimlerine tahsis edilmiştir. Taşköprülüzâde, İbn Sînâ ve Fârâbî çizgisini takip ederek mantığı bütün ilimlerin hizmetindeki bir 'hâdim ilim' ve 'mîzânü'l-akıl' (aklın terazisi) olarak tarif eder.

Miftâhu's-Sa'âde'de Mantık: Tasavvurât (kavramlar, beş tümel, tanım nazariyesi) ve Tasdîkāt (önermeler, kıyas ve burhan) olarak iki ana eksende incelenir. Taşköprülüzâde, İslâm düşüncesinde mantık karşıtı aşırı zâhirî tavırları (mesela İbn Teymiyye'nin tenkitlerini) mutedil bir dengeye kavuşturur; Gazâlî'nin 'Mantık bilmeyenin ilmine güvenilmez' hükmünü teyit eder.

Âdâbü'l-Bahs ve'l-Münâzara: Mantığın teorik kurallarının iki bilgin arasındaki canlı müzakereye tatbikidir. Taşköprülüzâde bu ilmin müstakil bir kurucusu sayılır. Münâzara, muhatabı susturmak (ilzâm) için değil, 'izhâr-ı hakikat' (gerçeğin açığa çıkması) için yapılan mukaddes bir ameliyedir.

Cedel ve Hitâbet: Çoğunluğun kabul ettiği önermelerle (meşhûrât) hasmı ikna etme yahut kamuoyunu hakikate yönlendirme sanatlarıdır. Müellif, sofistlerin mugalatalarına (mugālata/safsata) karşı zihni korumanın yollarını mantıkî tahlillerle sergiler.

Taşköprülüzâde, Miftâhu's-Sa'âde'de Meşşâî ve İbrânî-İslâmî felsefe geleneğinin 'Nazarî Hikmet' (Hikmet-i Nazariyye) tasnifini eksiksiz bir vukûfiyetle aktarır ve tahlil eder. Nazarî hikmet, insanın fiiline bağlı olmayan, bizzat varlığın hakikatini bilmeyi hedefleyen ilimlerdir ve üç temel kata ayrılır:

1. el-İlmü'l-Esfel (Aşağı İlim / Tabiiyyât): Maddeden ve hareketten ayrılmayan varlıkların ilmidir. Fizik, semâ ve âlem (kozmoloji), kevn ve fesâd (oluş ve bozuluş/kimya), madenler ilmi (maâdin), nebatat (botanik), hayvanat (zooloji) ve ilmü'n-nefs (ruh ve psikoloji). Taşköprülüzâde burada İbn Sînâ'nın 'eş-Şifâ' külliyâtını model alır.

2. el-İlmü'l-Evsat (Orta İlim / Riyâziyyât / Tâlimî İlimler): Zihinde maddeden soyutlanabilen fakat hâriçte maddesiz var olamayan miktarların ilmidir. Dört ana daldan (Quadrivium) oluşur: Hendese (Geometri), Hisâb (Aritmetik/Matematik), Hey'et (Astronomi) ve Mûsikî (Harmoni ve Ses Teorisi). Müellif bu ilimlerin zihni riyazete tabi tutarak saf metafiziğe hazırladığını belirtir.

3. el-İlmü'l-A'lâ (Yüksek İlim / İlâhiyyât / Mâba'de't-Tabîa): Maddeden ve cismaniyetten tamamen mücerred olan Varlık'ın incelenmesidir. Umûr-ı Âmme (genel varlık ilkeleri: vücûd, adem, vücûb, imkân, cevher, araz) ve İlâhiyyât-ı Hassa (Zât-ı Bârî, İsimler, Sıfatlar, Melekût ve Nübüvvet). Bu ilim, insan aklının erişebileceği en yüksek nazarî zirvedir.

İnsanın iradî eylemlerini ve bu eylemlerin nizamını tahlil eden 'Amelî Hikmet' (Hikmet-i Ameliyye), Miftâhu's-Sa'âde'de Aristo-Fârâbî-Nasîrüddîn-i Tûsî geleneğinin İslâm ahlâk felsefesiyle mezcedildiği sahadır. Taşköprülüzâde amelî hikmeti ferdden devlete uzanan üç basamakta tasnif eder:

1. Tehzîbü'l-Ahlâk (Ferdî Ahlâk): İnsanın kendi nefsini terbiye etmesi, şehvet ve gazap kuvvetlerini akıl ve şeriatın emrine vererek dört ana fazileti (Hikmet, Şecaat, İffet ve bunların dengesinden doğan Adalet) kuşanmasıdır.

2. Tedbîr-i Menzil (Aile ve Ev İdaresi): Aile kurumunun teşekkülü, eşler arası hukuk, çocukların terbiyesi, köle ve hizmetlilerin hakları ve evin iktisadî nizamı (mülk, nafaka, tasarruf). Taşköprülüzâde ev idaresini devlet idaresinin çekirdeği ve prototipi olarak görür.

3. Siyâset-i Medeniyye (Devlet ve Şehir İdaresi): İnsanların toplu halde adaletle yaşamalarını sağlayan mülk ve devlet felsefesidir. Âdil hükümdarın vasıfları, kanun nizamı, meşveret meclisi, hazine yönetimi ve 'Daire-i Adliye' (Adalet Çemberi) nazariyesi. Taşköprülüzâde, adaletin mülkün temeli olduğunu, adalet olmaksızın hiçbir devletin baki kalamayacağını felsefî ve tarihî delillerle ortaya koyar.

Miftâhu's-Sa'âde'nin kalbi mesabesindeki Dördüncü Şube, kaynağını doğrudan vahiyden alan 'Şer'î ve Naklî İlimler'e tahsis edilmiştir. Taşköprülüzâde, naklî ilimleri zâhirî bir nakilcilikten öte, akılla desteklenen ve epistemolojik kesinlik (yakîn) arayan muazzam bir usûl mimarisi olarak takdim eder.

İlm-i Tefsir: Kur'ân-ı Kerîm'in nüzûl sebepleri, nâsih-mensûh, muhkem-müteşâbih kaideleri, dirâyet ve rivâyet tefsirleri. Müellif Zemahşerî'nin 'Keşşâf'ı ile Beyzâvî'nin 'Envârü't-Tenzîl'ini medrese derslerinin şahikası olarak değerlendirir.

İlm-i Hadis: Rivâyet ve dirâyetü'l-hadis, cerh ve ta'dil, ricâl tenkidi, hadis usûlü ve Kütüb-i Sitte külliyâtı. Taşköprülüzâde hadis ilmini İslâm medeniyetinin tarihî tenkit ve sened süzgeci olarak tahlil eder.

İlm-i Fıkıh ve Usûl-i Fıkıh: Şer'î hükümlerin fürûâtı ve bu hükümleri âyet ve hadislerden istinbat etme metodolojisi (Usûl). Hanefî mezhebinin Serahsî, Mergīnânî ve Molla Fenerî çizgisi burada tafsilatla anlatılır.

İlm-i Kelâm: İslâm inanç esaslarını aklî delillerle ispat ve şüpheleri izale etme ilmidir. Mâtürîdî ve Eş'arî kelâm mekteplerinin Gazzâlî sonrası 'müteahhirîn' dönemi (Fahreddîn er-Râzî, Adudüddîn el-Îcî, Teftâzânî ve Seyyid Şerîf el-Cürcânî sentezi) Taşköprülüzâde'nin kelâm anlayışının omurgasını oluşturur.

Taşköprülüzâde, Miftâhu's-Sa'âde'de tasavvufu ilimler piramidinin en yüce kubbesi ve meyvesi olarak konumlandırır. Ona göre fıkıh zâhirî amellerin, kelâm aklî itikadın sıhhatini temin ederken; tasavvuf kalbin tasfiyesini ve bâtınî hakikatlerin müşahedesini sağlar.

Müellif tasavvufu iki ana veçhede inceler: 1. İlm-i Muâmele (Pratik Tasavvuf): Nefsin hileleri, riyâzet, mücâhede, tezkiye, zikir adabı, seyr-ü sülûk makamları (tövbe, zühd, vera', sabır, şükür, havf, recâ, rızâ ve muhabbet). Bu sahanın rehberi İmâm-ı Gazâlî'nin 'İhyâu Ulûmi'd-Dîn'idir.

2. İlm-i Mükâşefe (Nazarî İrfan ve İlm-i İlâhî): Kalp aynası masivâdan temizlendiğinde Hakk'ın nûrunun tecellî etmesiyle hâsıl olan ledünnî ilimdir. Taşköprülüzâde burada İbnü'l-Arabî, Sadrüddîn Konevî ve Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin irfânî metafiziğini Ehl-i Sünnet dairesinde hürmetle tahlil eder; zâhir ulemâsının mutasavvıflara yönelttiği haksız ithamları vukufla bertaraf eder.

Taşköprülüzâde'ye göre aklı ve nakli tasavvufun ahlâkî ve mânevî nûruyla taçlandırmayan bir âlim, ilmin yükünü taşıyan fakat lezzetine eremeyen bir kimsedir.

Miftâhu's-Sa'âde ve Misbâhu's-Siyâde, telif edildiği 16. yüzyıldan itibaren Osmanlı medrese nizamının, kütüphaneciliğinin ve entelektüel zihniyetinin kurucu el kitabı haline gelmiştir. Eser, bir âlimin veya talebenin hangi ilme nereden başlayacağını, her ilmin temel kaynaklarını, otoritelerini ve varacağı gayeyi gösteren eşsiz bir rehberdir.

Oğlu Kemâleddîn Mehmed Efendi'nin 'Mevzû'âtü'l-Ulûm' adıyla yaptığı genişletilmiş Türkçe tercüme; eseri saraydan tekkeden konağa kadar bütün Osmanlı okuryazar zümresinin başucu kitabı kılmıştır. Kâtib Çelebi, meşhur bibliyografik şaheseri 'Keşfü'z-Zunûn'u inşa ederken bizzat Taşköprülüzâde'nin Miftâhu's-Sa'âde'sini temel tasnif ve metodoloji kaynağı olarak kullanmıştır.

Batı oryantalizminde ve modern bilim tarihinde dahi Miftâhu's-Sa'âde, Rönesans dönemi Avrupa'sında Francis Bacon veya Descartes'ın ilimler tasnifinden çok daha önce, Doğu'da bilginin ansiklopedik bir bütünlük ve sistem dahilinde nasıl kodlandığını gösteren bir anıt eser olarak kabul edilmektedir. Taşköprülüzâde, bu eseriyle bilginin parçalanmasına karşı tevhidî bir bilgi felsefesi armağan etmiştir.