Taşköprülüzâde: eş-Şekâ'iku'n-Nu'mâniyye, Ulemâ ve Evliyâullah Tarihi Külliyâtı

İslâm biyografi (tabakāt ve terâcim) geleneğinde her medeniyet ve devlet kendi kurucu zihnini ve ilim hafızasını bir şaheserle ölümsüzleştirmiştir. Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan kemâl çağına kadar geçen iki buçuk asırlık entelektüel serüvenini en sahici, dengeli ve muazzam tablolarla resmeden eser ise Taşköprülüzâde Ahmed Efendi'nin Arapça kaleme aldığı 'eş-Şekâ'iku'n-Nu'mâniyye fî Ulemâ'i'd-Devleti'l-Osmâniyye' (Osmanlı Devleti Âlimleri Hakkında Gelincik Çiçekleri) adlı başyapıtıdır.

965 (1558) yılında tamamlanan bu eser; Osman Gazi devrinden Kanunî Sultan Süleyman devrine kadar Osmanlı coğrafyasında ilim ve irfan neşreden 361 âlim ile 161 mutasavvıf ve şeyh olmak üzere toplam 522 şahsiyetin hayatını, tahsil silsilelerini, eserlerini, ahlâkî hususiyetlerini ve devlet ricaliyle münasebetlerini kaydeder.

Eserin başlığında geçen 'eş-Şekâ'ik' (kırmızı kır gelinciği / anemon), hem gelinciğin zarif ve kırmızı rengiyle Osmanlı hanedanının asaletine işaret eder; hem de 'Nu'mân' kelimesiyle hem Hz. Peygamber'in soyuna, hem Osmanlı Devleti'nin kurucu fıkıh mektebinin imamı olan Ebû Hanîfe Nu'mân b. Sâbit'e telmihte bulunur. Bu eser, Osmanlı'nın sadece fetihlerle değil, ilim meclisleriyle ve velîlerin dualarıyla yükselen bir 'irfan devleti' olduğunun en birinci elden tarihî vesikasıdır.

eş-Şekâ'ik'in mimari yapısı, Taşköprülüzâde'nin tarih tasavvurundaki nizam ve ahengi yansıtır. Müellif, Osmanlı tarihini salt siyasî vakayinameler gibi değil, 'devlet-i aliyye'yi yöneten on büyük padişahın saltanat dönemlerini on ana 'Tabaka' (zaman dilimi ve nesil) olarak taksim etmiştir:

1. Tabaka: Osman Gazi Devri (Dursun Fakih, Şeyh Edebâli...) 2. Tabaka: Orhan Gazi Devri (Davud-i Kayserî, Tâceddîn el-Kürdî...) 3. Tabaka: I. Murad (Hüdâvendigâr) Devri (Çandarlı Kara Halil, Mevlânâ Şemseddîn Fenârî'nin ilk yılları...) 4. Tabaka: Yıldırım Bayezid Devri (Molla Fenârî, Seyyid Şerîf Cürcânî'nin talebeleri, Somuncu Baba...) 5. Tabaka: Çelebi Mehmed Devri (Molla Yegân, Şeyh Bedreddîn hadisesinin ilmî boyutu...) 6. Tabaka: II. Murad Devri (Molla Hüsrev, Molla Yegân, Hacı Bayrâm-ı Velî, Şeyh Şücâüddîn...) 7. Tabaka: Fâtih Sultan Mehmed Devri (Molla Gürânî, Ali Kuşçu, Hocazâde, Sinan Paşa, Akşemseddin...) 8. Tabaka: II. Bayezid Devri (Molla Lutfî, Zenbilli Ali Efendi, Baba İlyas nesli...) 9. Tabaka: Yavuz Sultan Selim Devri (Kemalpaşazâde, İdris-i Bitlisî, Sâdî Çelebi...) 10. Tabaka: Kanunî Sultan Süleyman Devri (Ebussuûd Efendi, Çivizâde, İbrâhim Gülşenî, Merkez Efendi ve Taşköprülüzâde'nin bizzat çağdaşı olan ulemâ).

Her tabaka iki ana kola ayrılır: Önce o devrin şer'î ve aklî ilimlerde zirveye çıkan 'Ulemâ'sı, ardından aynı devirde kalpleri irşad eden ve seyr-ü sülûk kıldıran 'Meşâyih ve Evliyâullah'ı zikredilir. Bu çift kutuplu yapı, Osmanlı zihniyetinin iki temel dayanağını simgeler.

eş-Şekâ'ik'in İslâm düşünce tarihi açısından en mühim katkısı, medrese ile tekke (zâhir ile bâtın) arasındaki münasebeti bir çatışma değil, birbirini kemâle erdiren iki kardeş müessese olarak tevsik etmesidir.

Taşköprülüzâde'nin biyografilerinde yer alan şahsiyetlerin kahir ekseriyeti, sadece medresede ders veren birer fakih yahut müderris değil; aynı zamanda bir mürşid-i kâmile intisap etmiş, zikir meclislerinde pişmiş ve irfan menbaından kana kana içmiş zâtlardır. Molla Fenârî'nin Somuncu Baba ile münasebeti, Molla Yegân'ın Hacı Bayrâm-ı Velî'ye hürmeti, Fâtih'in hocası Akşemseddin'in hem tıp hem tasavvuf hem fıkıh riyaseti bu ikiz kardeşliğin müşahhas numuneleridir.

Taşköprülüzâde, ulemâyı tekfir eden aşırı mutasavvıfları da, tasavvuf ehlini zındıklıkla suçlayan katı zâhir ulemâsını da tenkit eder. Osmanlı nizamının sıhhatini, şeriatın mizanı ile tarikatın ihlâsının bir arada muhafaza edilmesine bağlar.

Eserin ilk iki tabakası, Osmanlı Devleti'nin kuruluş mitolojisini değil, bizzat tarihî ve ilmî hakikatini gözler önüne serer.

Dursun Fakih ve Şeyh Edebâli: İlk Osmanlı kadısı ve hutbe hatibi Dursun Fakih ile devletin mânevî bânîsi Şeyh Edebâli'nin portreleri çizilirken; onların Selçuklu kargaşasından Söğüt ve Bilecik yaylasına taşıdıkları fıkıh ve ahi irfanı vurgulanır. Edebâli, Osman Gazi'ye sadece bir damat değil, devletin adalet ve merhamet anayasasını fısıldayan bir meş'ale olarak takdim edilir.

Davud-i Kayserî ve İznik Orhaniyesi: İkinci tabakanın kutbu, Orhan Gazi'nin İznik'te kurduğu ilk Osmanlı medresesinin başmüderrisi Davud-i Kayserî'dir. Taşköprülüzâde, Kayserî'nin Mısır'da ve İran havzasında gördüğü yüksek tahsili, İbnü'l-Arabî'nin 'Fusûsü'l-Hikem'ine yazdığı muazzam şerhi ve İznik'teki talebelerine hem aklî mantığı hem Vahdet-i Vücûd irfânını nasıl aşıladığını hayranlıkla nakleder. Böylece Osmanlı medresesinin ilk harcından itibaren tasavvufla yoğrulduğu ispatlanır.

eş-Şekâ'ik'in en zengin ve heyecan verici sayfaları, Fâtih Sultan Mehmed Han'ın saltanatına ayrılan Yedinci Tabaka'dır. Taşköprülüzâde, İstanbul'un fethiyle birlikte şehrin bir dünya ilim ve felsefe başkentine dönüşmesini ulemâ portreleri üzerinden hikâye eder:

Molla Gürânî: Fâtih'in tavizsiz ve celâlli hocası. Padişahın huzuruna izinsiz girmeyen, eğilmeyen, ona 'Murad oğlu Mehmed' diye hitap edebilen hakiki bir âlim izzeti.

Molla Hüsrev: Osmanlı fıkhının mimarı, 'Dürer ve Gurer' müellifi. Fâtih'in 'Zamanın Ebû Hanîfe'si' dediği ve Ayasofya başmüderrisliği yapan büyük fakih.

Ali Kuşçu: Semerkand Rasathanesi'nden Uluğ Bey'in mirasını İstanbul'a getiren riyâziye ve hey'et dehâsı. Fâtih'in onu sınırda karşılatıp her konak için bin akçe tahsis etmesi ve Sahn-ı Semân medreselerinin matematik müfredatını çizdirmesi.

Hocazâde ve Tehafüt Münazaraları: Fâtih'in huzurunda Gazâlî ile İbn Rüşd felsefesini tartıştırmak üzere Alaeddin Ali Tûsî ile Hocazâde Muslihuddin Efendi'nin girdiği felsefî yarış. Taşköprülüzâde bu münazaraları felsefenin Osmanlı sarayındaki yüksek itibarı olarak kaydeder.

Dokuzuncu Tabaka'da, Taşköprülüzâde'nin bizzat hürmetle andığı ve talebesi olduğu büyük allâme Şemseddîn Ahmed b. Süleyman (İbn Kemal / Kemalpaşazâde) geniş yer tutar.

Taşköprülüzâde, Kemalpaşazâde'nin askerlikten (sipahilikten) ilim yoluna geçiş hikâyesini ibretle anlatır: Vezirlerin önünde bir müderris olan Molla Lutfî'nin gördüğü hürmeti fark eden genç Ahmed, atını ve kılıcını bırakıp medrese rahlesine diz çökmüş ve nihayetinde Yavuz ve Kanunî devrinin en kudretli Şeyhülislâmı olmuştur.

İbn Kemal'in üç yüzü aşkın risalesi, felsefî tahlilleri, Vahdet-i Vücûd müdafaası, Yavuz Sultan Selim'in atının ayağından sıçrayan çamuru kaftanında şeref saydığı ulemâ vakarının zirvesi eş-Şekâ'ik'te edîbâne bir dille resmedilir. Taşköprülüzâde için İbn Kemal, Osmanlı ulemâ tipolojisinin kemâle ermiş numunesidir.

eş-Şekâ'ik'in her tabakasındaki evliyâullah bölümleri, Anadolu ve Rumeli'nin mânevî coğrafyasını çizen velîlerin menkıbe ve hakikatleriyle doludur.

Hacı Bayrâm-ı Velî: Ankara'da imece usûlüyle çiftçilik yapan, esnafı ahi ahlâkıyla yoğuran, II. Murad'ın Edirne'ye davet edip hürmet gösterdiği melâmet ve celâl kutbu.

Akşemseddin: Hacı Bayrâm'ın halifesi, tıp hekimi ve İstanbul fethinin mânevî fâtihi. Taşköprülüzâde, fethin en kritik anında Akşemseddin'in çadırında secdeye kapanarak gözyaşlarıyla zafere vesile oluşunu ve fetihten sonra sarayın dünyevî debdebesinden kaçıp Göynük'e inzivaya çekilişini büyük bir hürmetle hikâye eder.

Halvetî ve Zeyniyye Meşâyihi: Şeyh Vefâ, Cemâl-i Halvetî (Çelebi Halife), Sünbül Sinan ve Merkez Efendi'nin İstanbul sur içindeki irşad ocakları, tekkelerin halkı teselli eden ve orduya gazâ ruhu aşılayan mânevî kaleleri olarak tasvir edilir.

Taşköprülüzâde'nin biyografileri dikkatle incelendiğinde, Osmanlı ulemâsının asla içine kapalı bir coğrafyada kalmadığı, bilakis İslâm dünyasının bütün büyük merkezleriyle canlı bir seyahat ve ilim alışverişi ağı kurduğu görülür.

Rihle fî Talebi'l-İlm (İlim Yolculukları): Osmanlı âlimleri ilk tahsillerini Bursa ve Edirne'de tamamladıktan sonra Şam, Kahire (Ezher), Mekke, Medine, Tebriz, Herat ve Semerkand'a giderek hadis, tefsir, riyâziye ve tasavvuf icazetleri almışlardır. Molla Fenerî'nin Mısır seyahati, Ali Kuşçu'nun Semerkand'dan gelişi, İbn Cezerî'nin Bursa'ya intikali bu küresel ilim ağının delilleridir.

Taşköprülüzâde, Osmanlı Devleti'ni İslâm coğrafyasının bütün birikimini (Maveraünnehir aklını, Mısır fıkhını, Horasan irfânını ve Endülüs mirasını) nefsinde toplayan ve sentezleyen büyük bir havuz olarak takdim eder.

eş-Şekâ'iku'n-Nu'mâniyye, alelâde bir menkıbenâme yahut övgü kitabı değildir. Taşköprülüzâde, bir kadı ve müderris titizliğiyle kaynaklarını tenkit süzgecinden geçirmiş, bizzat görüştüğü zâtlardan şifahî rivayetler derlemiş, kütüphanelerdeki icazetnâmeleri ve vakfiyeleri incelemiştir.

Müellif, eserinde şu metodolojik ilkeleri takip eder: 1. Şahsın tam nesebi, memleketi ve doğum/vefat tarihleri. 2. Hocaları, tahsil gördüğü medreseler ve okuduğu temel metinler. 3. Aldığı resmî görevler (müderrislik dereceleri, kadılıklar, kazaskerlik ve şeyhülislâmlık). 4. Telif ettiği eserlerin isimleri ve muhteva tahlilleri. 5. Ahlâkî şahsiyeti, zühdü, cömertliği veya kusurları. 6. Menkıbeler nakledilirken akla ve şeriata aykırı mübalağalardan kaçınılması, rivayetlerin tenkit edilmesi.

Bu tenkitçi üslup, eş-Şekâ'ik'i Osmanlı tarih araştırmaları için tartışmasız en güvenilir ve birincil kaynak konumuna yükseltmiştir.

eş-Şekâ'iku'n-Nu'mâniyye telif edildiği andan itibaren İslâm dünyasında derin akisler uyandırmış ve Osmanlı edebiyatında müstakil bir 'Şekâ'ik Literatürü' doğurmuştur.

Mecdî Mehmed Efendi ve Hadâiku'ş-Şekâ'ik: Eserin bizzat Kanunî devrinde Mecdî Mehmed Efendi tarafından yapılan Türkçe tercüme ve zeyli (Hadâiku'ş-Şekâ'ik), esere yeni bilgiler ve zengin bir Türkçe nesir lezzeti katarak onu bütün kütüphanelerin başucu kitabı yapmıştır.

Zeyiller Silsilesi: Taşköprülüzâde'nin bıraktığı 968 (1561) yılından sonra gelen asırları kaydetmek üzere büyük âlimler zeyiller yazmıştır: Âşık Çelebi, Atâî (Hadâiku'l-Hakāik), Uşşâkīzâde, Şeyhî Mehmed Efendi (Vekāyiu'l-Fuzalâ) ve Fındıklılı İsmet Efendi (Tekmiletü'ş-Şekâ'ik). Bu silsile 20. yüzyıla kadar kesintisiz devam etmiştir.

eş-Şekâ'iku'n-Nu'mâniyye, Osmanlı medeniyetinin 'insan' unsurunu, hafızasını ve rûhunu muhafaza eden abidevî bir kaledir. Taşköprülüzâde, kılıçla fethedilen kalelerin ancak kalemle ve irfanla muhafaza edilebileceğini bu eseriyle tarihe tescil etmiştir.