Taşköprülüzâde: Âdâbü'l-Bahs ve'l-Münâzara, Mantık ve Diyalektik Felsefesi Külliyâtı

İslâm düşünce tarihinde hakikatin araştırılması, savunulması ve ilmî ihtilafların çözümlenmesi maksadıyla geliştirilen tartışma kuralları, asırlar içerisinde muazzam bir evrim geçirmiştir. Aristoteles'in 'Topika' (Cedel) ve 'Sofistika' (Safsata) kitaplarıyla başlayan; İslâm kelâmcılarının 'İlmü'l-Hilâf' ve 'Cedel' adıyla fıkıh ve kelâm sahasında geliştirdiği yöntemler, 13. ve 14. yüzyıllarda Şemseddîn es-Semerkandî ve Adudüddîn el-Îcî'nin elinde 'Âdâbü'l-Bahs ve'l-Münâzara' (Tartışma ve Araştırma Adabı) adıyla müstakil bir felsefî disipline dönüşmüştür.

Cedel sanatı başlangıçta hasmı ilzâm etmek (susturmak ve mağlup etmek) gayesini güderken; 'Âdâbü'l-Bahs', hasmı yenmeyi değil, iki zihnin ortaklaşa 'izhâr-ı hakikat' (gerçeği ortaya çıkarma) ameliyesini gaye edinmiştir.

Taşköprülüzâde Ahmed Efendi, Osmanlı medreselerinde mantık ve usûl derslerinin en hayatî aleti olan bu sahada, 'Risâle fî Âdâbi'l-Bahs ve'l-Münâzara' adlı müstakil ve fevkalâde dakik bir risale kaleme almıştır. Bu eser, klasik İslâm diyalektiğinin en berrak kanunnamesi olarak kabul edilir.

Mantık ilmi, zihnin tek başına tefekkür ederken hataya düşmesini önleyen kurallar mecmuasıdır. Ancak insan sosyal bir varlıktır ve ilim iki yahut daha fazla zihnin müzakeresiyle (münâzara) inkişaf eder. İşte Taşköprülüzâde'nin risalesi, soyut mantık kurallarını canlı bir akademik münakaşa zeminine tatbik eden bir 'pratik mantık' şaheseridir.

Taşköprülüzâde risalesine münâzaranın lügat ve ıstılah tarifleriyle başlar: - Münâzara: 'Nazîr' (benzer, denk) kelimesinden yahut 'nazar' (fikrî bakış ve tefekkür) kökünden gelir. İki muhatabın, bir davanın doğruluğunu yahut yanlışlığını ortaya koymak üzere karşılıklı delil getirmesidir. - Taşköprülüzâde'nin şartı: Münâzara yapan taraflar birbirini düşman yahut rakip değil, hakikate birlikte ulaşmaya çalışan iki yoldaş kabul etmelidir. Zira 'Hakikat kimin dilinden zâhir olursa olsun, her iki taraf da kazanmış demektir.'

Taşköprülüzâde, bir akademik münâzaranın meşru ve verimli yürüyebilmesi için üç temel rüknün vazifelerini ve hukukî-mantıkî sınırlarını kanunlaştırır:

1. el-Müste'dil / el-Mucîb (İddia Sahibi / Savunucu): Bir meselede müspet yahut menfî bir tezi (dava) ortaya atan ve bu davasını delille (burhan) ispat etmekle mükellef olan kimsedir. İddia sahibi iddiasını ispat edemezse 'inkıtâ''a (sözünün kesilmesine) uğrar.

2. es-Sâil / el-Mu'tarız (Soru Soran / İtiraz Eden): İddia sahibinin ortaya koyduğu delili inceleyen, delilin mukaddimelerinde mantık hatası, kavram muğlaklığı yahut tutarsızlık arayan kimsedir. Sâil'in vazifesi hakaret etmek değil, delilin sıhhatini denetlemektir.

3. el-Hâkim / el-Hakem (Münâzara Hakemi ve Meclis): Münâzarayı yöneten, tarafların sırayla konuşmasını temin eden, kurallara riayet edilip edilmediğini denetleyen ve münakaşanın sonunda hakikatin kimin tarafında zâhir olduğunu tescil eden tarafsız ilim heyetidir.

Âdâbü'l-Bahs ilminin en temel ve en zarif savunma hamlesi 'Men''dir. Taşköprülüzâde bu kavramı münâzaranın ilk savunma kalkanı olarak açıklar:

Men'in Mahiyeti: İddia sahibinin delilsiz olarak öne sürdüğü bir önermeyi kabul etmemek ve ona: 'Bu önermenin doğruluğunu kabul etmiyorum; bana bunun delilini getir!' (Lâ üsellim, fe-leyteke bi'd-delîl) demektir.

Taşköprülüzâde Men'in Kurallarını Şöyle Belirler: - Mücerred Men' (Delilsiz İtiraz): Açık ve bedihî (herkesçe bilinen apaçık) önermelere karşı men' yapılamaz. Mesela 'İki, birden büyüktür' önermesine men' çekmek safsatadır. - Men' ma'a's-Sened (Gerekçeli İtiraz): Sâil, bir önermeyi reddederken 'Senin bu sözünü kabul etmiyorum, çünkü falan hakikat buna mânidir' diyerek bir gerekçe (sened) gösterirse, bu münâzarayı derinleştiren en kıymetli ilmî hamledir.

Münâzaranın ikinci büyük taarruz hamlesi 'Nakz'dır. Nakz; iddia sahibinin kurduğu delilin mantıken geçersiz olduğunu, delilin doğru kabul edilmesi halinde apaçık bir bâtılın doğacağını ispatlamaktır.

Taşköprülüzâde Nakzı İki Kısımda Tahlil Eder: 1. Nakz-ı İcmâlî (Genel Çürütme): İddia sahibinin delilinin bizzat kendi içinde çelişkili olduğunu yahut bu delille varılan neticenin bizzat delilin kendisini yok ettiğini göstermektir (kendi kendini imha eden mantık). 2. Nakz-ı Tafsîlî (Ayrıntılı Çürütme): Delili oluşturan öncüllerden birinin bizzat yanlış olduğunu somut bir karşı örnekle (şâhid-i aklî) çürütmektir.

Müellif, nakz yapan bir sâilin muhatabına saygıyı elden bırakmaması gerektiğini, hakaretamiz alayların nakzı geçersiz kılacağını ve münazarayı hezeyana çevireceğini ihtar eder.

Âdâbü'l-Bahsin en üst düzey mertebesi 'Muârada'dır. Burada sâil, sadece karşı tarafın delilini yıkmakla kalmaz; bizzat karşı tezin zıddını ispatlayan müstakil bir delil (mukabil burhan) inşa eder.

Muâradanın Mantığı: 'Senin davan A'dır ve delilin şudur. Halbuki benim davam B'dir ve işte bu da benim müstakil delilimdir. Mademki A ile B birbirini nakzeder, o halde senin delilini kabul edemem.'

Taşköprülüzâde, muâradanın münakaşayı tek taraflı bir itirazdan çıkarıp iki pozitif tezin tartıldığı hakiki bir bilimsel platforma dönüştürdüğünü belirtir. Muârada makamına ancak her iki tezin de bütün derinliklerine vâkıf kâmil âlimler yükselebilir.

Risale fî Âdâbi'l-Bahs'in en pratik bahislerinden biri, münakaşa esnasında tarafların kasten yahut cehaletle başvurdukları mantık safsatalarının (mugālata) ifşası ve izalesidir.

Taşköprülüzâde'nin Zikrettiği Temel Mugalatalar: 1. Musâdere ale'l-Matlûb (Kısır Döngü / Petitio Principii): İspat edilmesi gereken davanın bizzat delilin içine gizlenerek sanki ispatlanmış gibi sunulması. 2. Gasp-ı Menhel (Konuyu Saptırma): Delili tükenen iddia sahibinin konuyu başka bir sahaya çekerek muhatabı şaşırtmaya çalışması. 3. Cerh-i Şahsî (Ad Hominem): Fikre ve delile cevap vermek yerine bizzat konuşanın şahsına, ahlâkına yahut kusurlarına hücum edilmesi. 4. Lâfzî Mugalata (Eşseslilik Hilesi): Birden fazla mânâya gelen müşterek bir kelimeyi ilk öncülde bir mânâda, ikinci öncülde başka mânâda kullanarak zihni yanıltmak.

Taşköprülüzâde, hakem heyetinin bu safsataları anında tespit edip münazara zeminini arındırmasını şart koşar.

Taşköprülüzâde'nin eserini kuru bir tartışma tekniği kitabından ayıran ve onu bir 'ilim ahlakı manifestosu' kılan en ulvî cihet, edep ve niyet bahsidir. Müellif, münâzara yapan âlimin kalbini şu zehirlerden arındırmasını emreder:

- Riyâ ve Şöhret Tutkusu: İnsanların 'Ne zeki, ne yenilmez bir allâme!' demesi için yapılan münâzara haramdır ve nifaktır. - Kibir ve İnat: Kendi delilinin zayıf olduğu ortaya çıktığında, hakikat hasmının dilinden zâhir olsa dahi inat ederek bâtılı savunmak ilme hıyanettir. - Hakikate Teslimiyet: İmam Şâfiî'nin meşhur sözünü nakleder: 'Biriyle münâzara ettiğimde kalbimden hep şöyle dua ederim: Allah'ım! Hakikati onun dilinden zâhir eyle ki ben de ona tâbi olayım!'

Taşköprülüzâde'ye göre hakikat ortaya çıktığı anda nefsin gururunu ayaklar altına alıp 'Ben yanılmışım, hak seninleymiş' diyebilmek, bin zaferden daha yüce bir fazilettir.

Taşköprülüzâde'nin bu risalesi, Osmanlı medreselerindeki canlı akademik atmosferin ve ilmî hürriyetin somut aynasıdır. Osmanlı medreselerinde tedrisat sadece hocanın monolog şeklinde ders anlatması değil; talebelerin hocayla, hocaların birbirleriyle bu münâzara kaideleri dairesinde saatlerce girdiği ilmî düellolardır.

Padişahların Huzurundaki Münâzaralar: Fâtih Sultan Mehmed, II. Bayezid ve Kanunî Sultan Süleyman'ın huzurunda yapılan saray münâzaraları (Hocazâde - Tûsî Tehafüt münâzarası, Molla Lutfî müzakereleri) bu kurallara göre idare edilmiştir. Âdâbü'l-Bahs kuralları, ilim meclislerinde kaba kuvvetin, siyasî nüfuzun yahut makam tahakkümünün değil; sırf delilin ve aklın hükümran olmasını temin etmiştir.

Taşköprülüzâde'nin Âdâbü'l-Bahs ve'l-Münâzara risalesi, bugün modern dünyanın müzakere teorisi (argumentation theory), bilim felsefesi ve akademik etik tartışmaları açısından hayret verici bir tazelik taşımaktadır.

Görüşlerin kutuplaştığı, sosyal medyada ve kitle iletişim araçlarında tartışmaların linç ve hakaret hezeyanına dönüştüğü günümüzde; Taşköprülüzâde'nin vazettiği 'Hakikatin ortaya çıkması için dinleme, gerekçelendirme, delil isteme, safsatadan kaçınma ve gerçeğe teslim olma' ilkeleri, bütün insanlığın muhtaç olduğu evrensel bir bilim ve fikir ahlakıdır.

Taşköprülüzâde, bu risalesiyle İslâm aklının sadece ne düşündüğünü değil; nasıl tartışması ve hakikate nasıl hürmet etmesi gerektiğini ebediyen tescillemiştir.