Taşköprizâde: Miftâhu's-Sa'âde, İslâm Epistemolojisi ve İlimler Ansiklopedisi Külliyâtı

İsâmeddîn Ahmed b. Mustafâ b. Halîl (Taşköprizâde Ahmed Efendi, 901-968/1495-1561), Osmanlı ilim geleneğinin en kuşatıcı muhakkik ve biyografi yazarlarındandır. İlim ehli bir ailede yetişmiş, dönemin en büyük üstatlarından tahsil görmüş, Edirne ve İstanbul'un prestijli medreselerinde (bilhassa Sahn-ı Semân) müderrislik yapmış ve İstanbul kadılığı makamında bulunmuştur. Gözlerini kaybetmesine rağmen telif faaliyetlerini kesintisiz sürdüren Taşköprizâde, ulema biyografilerine dair eşsiz eseri 'eş-Şekāiku'n-Nu'mâniyye'nin yanı sıra, İslâm medeniyetinin bütün ilim havzalarını sistematik bir tasnife tâbi tuttuğu 'Miftâhu's-Sa'âde ve Misbâhu's-Siyâde fî Mevzû'âti'l-Ulûm' adlı başyapıtıyla ilimler felsefesinin zirve ismidir.

Taşköprizâde, ilimlerin tasnifini gelişiüzel bir liste halinde yapmaz; bilakis İslâm ontolojisinin en derin ilkelerinden biri olan 'Dört Varlık Mertebesi'ne (vücûd-ı hattî, vücûd-ı lafzî, vücûd-ı zihnî, vücûd-ı aynî) dayandırır: 1. Vücûd-ı Hattî (yazıdaki varlık): Yazı, hat ve imlâ ilimleri. 2. Vücûd-ı Lafzî (dildeki ve sesteki varlık): Sarf, nahiv, lügat, iştikak ve belâgat gibi dil ilimleri. 3. Vücûd-ı Zihnî (akıldaki ve zihindeki varlık): Mantık, münazara ve âdâbü'l-bahs ilimleri. 4. Vücûd-ı Aynî (hariçte bizzat var olan mevcûdat): Tabiat ilimleri, riyâziye, ilâhiyyât (metafizik), fıkıh, tefsir, hadis ve ahlâk ilimleri. Bu dörtlü ontolojik hiyerarşi, Miftâhu's-Sa'âde'yi dünyadaki diğer bütün ansiklopedilerden ayıran felsefî bir omurgadır.

Birinci mertebe olan yazı ilimlerinde Taşköprizâde, hattın sadece estetik bir hüsn-i hat olmadığını; hakikatin zihinden ve dilden sonra cisme bürünerek kalıcı hale gelmesini sağlayan mukaddes bir emanet olduğunu vurgular. Hat çeşitleri (ağlâm-ı sitte: sülüs, nesih, muhakkak, reyhânî, tevkī', rikā'), mürekkep ve kalem kimyası, imlâ kuralları, kriptoloji (ilm-i muammâ ve şifreleme) ve sahhaflık sanatını bütün teknik ve felsefî boyutlarıyla şerh eder.

İkinci mertebe olan lisan ilimleri, Taşköprizâde'nin en geniş yer ayırdığı sahalardan biridir. Lügat, iştikak, sarf, nahiv, aruz, kāfiye, maânî, beyân, bedî', şiir ve inşâ ilimlerini inceler. Dilin düşünceyi inşa eden zihnî bir kalıp olduğunu, vahyin doğru anlaşılmasının ancak Arap dilinin fesahat ve iştikak kurallarına tam vukufiyetle mümkün olabileceğini belirtir. Her bir dil ilminin konusunu (mevzû), gayesini (gāye) ve en muteber temel klasik kaynaklarını tek tek tanıtır.

Üçüncü mertebede Taşköprizâde mantık (tasavvurât ve tasdîkāt), kıyas nazariyesi, cedel, mugālata ve Osmanlı medreselerinde çok gelişmiş olan 'Âdâbü'l-Bahs ve'l-Münâzara' (bilimsel tartışma metodolojisi ve ahlâkı) ilimlerini açıklar. Mantığı bütün ilimlerin ölçüsü ve terâzisi (mîzânü'l-ulûm) olarak nitelendirir; mantık kuralına dayanmayan hiçbir ilmî çıkarımın kesin bilgi (yakîn) ifade edemeyeceğini savunur.

Dördüncü mertebenin cismânî mevcûdata dair kısmında Taşköprizâde tabiat felsefesi (semâ-i tabîî, gökler ve felekler, kâinatın yapısı, madenler, nebatat ve hayvanlar) ile tıp, baytarlık, ziraat, simya ve madenciliği ele alır. Ardından riyâzî ilimler dairesinde hendese (geometri), hisâb (aritmetik), hey'et (astronomi), mûsikî, ilmü'l-eskal (mekanik/ağırlıklar) ve optik (ilmü'l-menâzır) sahalarını tanıtır. İslâm medeniyetinin fen ve mühendislik birikiminin tam bir dökümünü sunar.

Vücûd-ı aynî'nin en yüce derecesi olan ilâhiyyât (mâ ba'de't-tabîa) bahsinde Vâcibü'l-Vücûd, nurlar, akıllar, melekler ve ruhanî mertebeleri inceleyen ilimleri ele alır. Eş'arî ve Mâtürîdî kelâmı ile Gazzâlî ve İbnü'l-Arabî mektebinin nazari tasavvufunu ilimler ağacının zirvesine yerleştirir. İnsanın yaratılış gayesinin bu en yüksek mertebedeki mârifetullâh bilgisine ulaşmak olduğunu belirtir.

Taşköprizâde, naklî ve dinî ilimleri sistemin kalbine yerleştirir. Tefsir ilmini vahyin zâhirî ve bâtınî mânâlarını keşfeden en şerefli ilim sayar. Hadis ilmini cerh ve ta'dîl usûlüyle, fıkıh ilmini ibâdât, muâmelât ve ukūbât taksimatıyla sergiler. Usûl-i fıkıh ilmini ise hem aklî burhanları hem de lafzî delilleri kucaklayan muazzam bir hukuk felsefesi olarak konumlandırır.

Miftâhu's-Sa'âde sadece bir ilimler kataloğu değildir; eserin mukaddimesi ve hatimesi İslâm ilim ahlâkının en dokunaklı risalesidir. İlim öğrenmenin niyetle başladığını; kibir, şöhret veya dünyalık elde etmek için yapılan ilmin sahibine vebâl olacağını ihtar eder. Âlimin tevazusu, talebenin hocasına hürmeti, zihni berraklaştıran ibadetler, az uyku, az yemek ve helal lokma prensiplerini sıralayarak ilmin ruhanî bereketle nasıl taçlandığını gösterir.

Taşköprizâde'nin bu şaheseri, oğlu Kemâleddîn Mehmed Efendi tarafından 'Mevzûâtü'l-Ulûm' adıyla genişletilerek Türkçeye tercüme edilmiş ve Osmanlı medreselerinde yüzyıllar boyu en muteber başvuru ansiklopedisi olmuştur. Kâtip Çelebi'nin Keşfü'z-Zunûn'una ilham kaynağı olmuş, Batı dünyasında Diderot ve d'Alembert'in Aydınlanma ansiklopedilerinden iki asır önce ilimleri epistemolojik ve ontolojik bir nizam içinde birleştiren evrensel bir ilimler anıtı olarak tescillenmiştir.