Takıyyüddîn er-Râsıd ve Sidretü'l-Müntehâ: İstanbul Rasathanesi, Felekiyyât, Dakik Saatler ve Mekanik Âletler Külliyatı

İslâm medeniyetinin ve bilhassa 16. yüzyıl Osmanlı ilim hayatının en büyük matematikçi, astronom ve mühendisi olan Takıyyüddîn Ebû Bekir Muhammed b. Ma'rûf er-Râsıd (1526-1585), Şam'da doğmuş, Mısır ve Kahire'de tahsil görmüştür.

Ailesi Dımaşk'ın köklü ulemâsından olup babası Ma'rûf Efendi'den fıkıh ve hadis tahsil etmiş; ancak matematiğe, astronomiye ve mekanik aletlere olan olağanüstü merakı onu Semerkant ve Merâga rasathane geleneklerini incelemeye sevk etmiştir.

İstanbul'a gelerek Sultan II. Selim ve III. Murad devirlerinde Müneccimbaşılık makamına yükselmiş ve devrin Sadrazamı Sokullu Mehmed Paşa ile Hoca Sâdeddin Efendi'nin himayesinde tarihe geçecek büyük projelerini başlatmıştır.

Takıyyüddîn, Batlamyus ve Uluğ Bey Zîc'lerindeki gözlem hatalarını ve göksel kaymaları gidermek amacıyla 1575-1577 yıllarında Tophane sırtlarında Dârü'r-Rasadü'l-Cedîd'i (İstanbul Rasathanesi) kurmuştur.

Bu rasathane, dönemin Avrupa'sındaki meşhur Danimarkalı astronom Tycho Brahe'nin Uraniborg Rasathanesi ile tam aynı yıllarda inşa edilmiş ve kullanılan aletlerin hassasiyeti bakımından Batı'daki muadilini geride bırakmıştır. Rasathanede kullanılan Zâtü'l-Halak (halkalı küre), Zâtü's-Semt ve'l-İrtifâ (azimut kadranı), Zâtü'ş-Şu'beteyn ve devasa sekstantlar, Takıyyüddîn'in şahsi icatlarıdır.

Takıyyüddîn'in astronomideki şaheseri Sidretü'l-Müntehâ el-Efkâr fî Melekûti'l-Feleki'd-Devvâr adlı eseridir. Eser, Sultan III. Murad'a ithaf edilen Zîc-i Şehinşâhî'nin teorik ve matematiksel temelini teşkil eder:

Takıyyüddîn'in teknoloji ve mühendislik tarihindeki en çığır açıcı eseri el-Kevâkibü'd-Dürriyye fî Veda'i'l-Benkâmâti'd-Devriyye (Dönen Saatlerin Yapımında Parlayan Yıldızlar) adlı kitabıdır.

Tarihte astronomik gözlemlerde saat, dakika ve saniyeyi gösteren mekanik çarklı saatleri ilk defa imal edip gözlem aleti olarak kullanan Takıyyüddîn'dir. Zemberekli, ağırlıklı ve pandüllü saat mekanizmalarını tasarlamış; zamanın mutlak akışını gökyüzü hareketleriyle eşzamanlı kılacak kronometrik ölçümün babası olmuştur.

Takıyyüddîn sadece gökyüzünü değil, ışığın tabiatını da araştırmıştır. İbnü'l-Heysem ve Kemâleddîn el-Fârisî'nin optik mirasını devralarak kaleme aldığı Kitâbü Nûri Hadakati'l-İbsâr ve Nûri Hakîkati'l-Enzâr adlı eserinde ışığın düz, yansımalı ve kırılmalı yayılımını incelemiştir.

Gözün yapısını, retinanın ışığı algılayışını ve merceklerin büyütme kabiliyetlerini matematiksel olarak modellemiştir. Teleskobun icadından önceki bu optik çalışmalar, teleskop mantığının doğu dünyasındaki kuramsal zeminini hazırlamıştır.

1577 yılının Kasım ayında İstanbul semalarında beliren ve gökyüzünü günlerce aydınlatan muazzam kuyruklu yıldız, Takıyyüddîn ve ekibi tarafından rasathanede gece gündüz takip edilmiştir.

Takıyyüddîn, kuyruklu yıldızın hareket yönünü, kuyruğunun açısal boyutunu ve göksel seyrini kaydetmiş; astrolojik tevilinde Osmanlı ordusunun İran seferinde muzaffer olacağına işaret etmiştir. Bu gözlemler, kuyruklu yıldızların feleklerin ötesinde birer gök cismi olduğunun erken keşifleri arasındadır.

1580 yılında, devrin Şeyhülislâmı Kadızâde Ahmed Şemseddin Efendi'nin 'Göklerin esrârını kurcalayan devletlerin felakete uğrayacağı' yönündeki fetvası ve saray içi taht-nüfuz kavgaları neticesinde Kaptan-ı Derya Kılıç Ali Paşa tarafından rasathane denizden topa tutularak yıktırılmıştır.

Bu trajik hadise, Osmanlı'da teorik tabiî bilimlerin kurumsal zirvesine vurulmuş ağır bir darbe olmuş; ancak Takıyyüddîn'in kaleme aldığı kitaplar ve zîcler el yazması olarak günümüze ulaşarak dehasını ebedîleştirmiştir.

Bugün bilim tarihçileri (başta Prof. Dr. Fuat Sezgin ve Aydın Sayılı olmak üzere), Takıyyüddîn'in Tycho Brahe ile aynı seviyede, hatta bazı alet ve hesaplarda ondan daha üstün bir astronom olduğunu kabul etmektedir.

Takıyyüddîn er-Râsıd; İslâm astronomisinin Merâga ve Semerkant ekollerini Osmanlı coğrafyasında zirveye taşıyan, dakik saatlerle göksel gözlemi birleştiren müstesna bir Doğu hezarfenidir.

Takıyyüddîn er-Râsıd'ın Tophane sırtlarında kurduğu Dârü'r-Rasadi'l-Cedîd (İstanbul Rasathanesi), 16. yüzyıl dünyasının en ileri gözlemeviydi. Çağdaşı Tycho Brahe'nin Uraniborg Rasathanesi ile yarışan ve pek çok alette onu geride bırakan Takıyyüddîn, Zâtü'l-Halak (halkalı usturlap), Zâtü's-Semt ve'l-İrtifâ (azimut dairesi) ve meşhur Müşebbehe bi'l-Manâtık aletlerini bizzat tasarlamıştır.

Özellikle gözlemlerde saniyeleri ölçebilmek amacıyla geliştirdiği 'Mekanik Astronomik Saat', dünya bilim tarihinde bir ilktir. Saat rakkaslarını ve dişli mekanizmalarını gök cisimlerinin ufuk geçişlerine senkronize ederek ölçüm hassasiyetini yay dakikasının altına indirmiş, modern gözlemsel astronominin kapılarını aralamıştır.

Takıyyüddîn'in şaheseri Sidretü'l-Müntehâ fî Melekûti'l-Feleki'l-A'lâ, Batlamyus ve Uluğ Bey zîclerindeki hataları düzelten devrim niteliğinde veriler içerir. Güneş'in apoje (enberi) hareketini, Dünya'nın eksen eğikliğini 23° 28' 40'' olarak hesaplamıştır ki bu değer, günümüz modern ölçümlerine inanılmaz derecede yakındır.

Ayrıca trigonometride sinüs, kosinüs, tanjant ve kotanjant fonksiyonlarının ondalık kesirlerle (ondalık sistem) ifade edilmesinde öncülük etmiştir. Astronomik tablolarında (Zîc) 60'lık sayı tabanı yerine 10'luk tabanı kullanarak Avrupalı matematikçilerden (Simon Stevin ve John Napier) önce ondalık hesabı astronomiye uygulamıştır.

Takıyyüddîn için gökyüzü sadece mekanik kürelerin dönüşünden ibaret bir uzay boşluğu değil, Kur'an'da 'Bürûc' ve 'Mülk' sûrelerinde beyan buyurulan ilâhî nizamın tecelli sahnesidir. Yedi gök katı, gezegen felekleri ve 28 Ay menzili (Menâzilü'l-Kamer), zamanın ve mekânın ilâhî takdirle nasıl saat gibi işlediğinin delilidir.

Optik alanında yazdığı Nûru Hadakati'l-Ebsâr ve Nûru Hadîkati'l-Enzâr adlı eserinde İbnü'l-Heysem'in ışık teorilerini geliştirmiş, kırılma ve yansıma kanunlarını teleskobun icadından önceki en ileri mertebeye taşımıştır. Takıyyüddîn'in ilmi, İslâm medeniyetinin fizik, matematik ve gökbilimdeki muazzam sentezinin en parlak meşalesidir.

Takıyyüddîn Muhammed bin Ma'rûf er-Râsıd (ö. 993/1585), III. Murad devrinde İstanbul Tophane sırtlarında kurduğu 'Dârü'r-Rasadi'l-Cedîd' ile İslam astronomisinin son büyük zirvesini temsil eder. Kaleme aldığı 'Sidretü Müntehe'l-Efkâr fî Melekûti'l-Feleki'd-Devvâr' adlı eseri, astronomi ve trigonometri sahasında çığır açan keşiflerle doludur.

Takıyyüddîn, Batı'daki çağdaşı Tycho Brahe ile aynı yıllarda, hatta bazı aletlerde ondan daha önce sekstant, oktant ve mekanik saatler kullanarak gök cisimlerinin koordinatlarını yay dakikası hassasiyetinde ölçmüştür. Güneş apojesinin hareketini ilk kez doğru hesaplamış, ondalık kesirleri trigonometriye uygulayan ilk astronom olmuştur. İstanbul Rasathânesi'nin siyasî kargaşalarla yıktırılması İslam bilim tarihi için büyük bir trajedi olsa da, Takıyyüddîn'in bıraktığı yazma eserler modern astronominin öncü sayfalarıdır.