Tâhâ Abdurrahman ve Fıkhu'l-Felsefe: Amelî Akıl, İrfânî Ahlâk ve Modernite Eleştirisi Külliyâtı

1944 yılında Fas'ın Cedîde şehrinde doğan Tâhâ Abdurrahman, Rabat V. Muhammed Üniversitesi ve Paris Sorbonne Üniversitesi'nde mantık ve dil felsefesi doktorası yapmış, çağdaş İslâm dünyasının en özgün ve velûd filozof-mantıkçısıdır. O, hem Batı'nın modern matematiksel ve sembolik mantığına (Frege, Russell, Wittgenstein) hem de İslâm kelâm, fıkıh usûlü ve tasavvuf mirasına derinlemesine hâkimdir. İslâm düşüncesini Batı felsefesinin edilgen bir taklitçisi olmaktan kurtarıp, kendi öz kavramsal ve ahlakî köklerinden yeniden inşa etme projesine ömrünü adamıştır.

Tâhâ Abdurrahman'ın epistemolojik devrimi, akıl kavramını amelden (eylem ve ahlaktan) bağımsız kabul eden Kartezyen ve Kantçı akıl tasavvurunu kökten reddetmesidir. Müellife göre akıl tek katmanlı değildir; üç mertebesi vardır: 1) Akl-ı Mücerred (Soyut Akıl): Sadece eşyayı araçsallaştıran, ahlaktan kopuk mantıkî zekâ. 2) Akl-ı Müsedded (Doğruluk Aklı): Dinî amel ve nass ile yönlendirilen, sorumluluk sahibi amelî akıl. 3) Akl-ı Müeyyed (Desteklenmiş İrfânî Akıl): Zikir, tezkiye ve manevi keşifle ilâhî tecellîlere ayna olan kâmil basiret aklı.

İki ciltlik başyapıtı Fıkhu'l-Felsefe'de (el-Kavlü'l-Felsefî ve el-Kavle'l-Felsefî) Tâhâ Abdurrahman, çağdaş Arap ve İslâm aydınlarının Batı felsefesini 'tercüme' etme biçimlerini sert bir eleştiriye tâbi tutar. Ona göre felsefe sadece Batılı kavramları Arapçalaştırmak (nakletmek) değil; İslâm vahyinin ve dilinin zenginliğinden hareketle 'mefhum üretmek'tir. Taklitçi tercüme felsefesi aklı tembelleştirir; oysa Fıkhu'l-Felsefe, felsefî metinleri İslâmî ahlak ve irfan süzgecinden geçirerek yeniden inşa etmeyi hedefler.

Rûhu'l-Hadâse eserinde yazar, 'Modernitenin Ruhu' ile 'Modernitenin Tarihî/Batılı Tezahürleri' arasında hayati bir ayrım yapar. Modernitenin ruhu; reşit olma, eleştiri, yenilik ve yaratıcılıktır; bu ruh evrenseldir ve İslâm'ın özüyle çelişmez. Fakat Batı'da ortaya çıkan modernite; sekülerleşme, kutsaldan kopuş, ahlakî çöküş ve sömürgecilik gibi arızalarla maluldür. Müslümanlar Batı'nın modernite biçimini taklit etmek yerine, İslâm'ın ahlakî ve manevî ilkelerine dayanan 'Özgün İslâmî Modernite'yi kurmalıdır.

Suâlü'l-Ahlâk (Ahlak Sorusu) adlı muhalled eserinde Tâhâ Abdurrahman, 'İnsan düşünen bir canlıdır' (hayvân-ı nâtık) klasik tanımını yetersiz bularak yerine 'İnsan ahlaklı bir canlıdır' (hayvân-ı ahlâkî) tezini koyar. Ahlak, insan tabiatının sonradan edindiği bir süs değil; insanı hayvanîlikten ayıran varoluşsal cevherdir. Din olmaksızın temellendirilen seküler ahlak teorileri (faydacılık, ödev ahlakı vb.), insana nihai fedakarlık ve ihlas motivasyonunu veremediği için çökmeye mahkûmdur.

Müellif, el-Hakku'l-İslâmî fi'l-İhtilâfi'l-Felsefî eserinde, küresel felsefe sahnesinde İslâm düşüncesinin sadece geçmişin bir şârihi olarak değil, bugünün krizlerine alternatif paradigmalar sunan kurucu bir aktör olarak var olma hakkını savunur. Batı merkezci 'evrensel felsefe' dayatmasını reddeder; çoğulcu, dikey boyutunu (gayb âlemini) kaybetmemiş hakiki bir hikmet tasavvuru teklif eder.

Tâhâ Abdurrahman'ın en büyüleyici yönü, İslâm tasavvufunu mantıktan uzak bir duygu seli olarak değil; en üst düzey mantıkî ve epistemolojik bir kesinlik mertebesi olarak temellendirmesidir. Tasavvufî tecrübenin 'iletişime ve münazaraya kapalı' olduğu iddiasını çürütür. 'Hâl' ile 'Kāl' arasındaki rabıtayı diyalektik mantık kurallarıyla ortaya koyarak, ariflerin dilini çağdaş dilbilim ve semantik teorileriyle açıklar.

Tâhâ Abdurrahman'ın siyasî ve içtimaî felsefesinin omurgasını el-İ'timâniyye (Emanet Felsefesi) oluşturur. Kâinat, mülkiyet iddia edilecek sahipsiz bir hammadde değil; Cenâb-ı Hakk'ın insana tevdi ettiği mukaddes bir emanettir. İnsan tabiatın efendisi değil, emanetçisidir. İktidar, servet, bilgi ve bizzat insanın kendi bedeni emanettir. Bu emanet şuurunu kaybeden modern insan; ekolojik felaketlere, nükleer yıkıma ve ruhsal intihara sürüklenmiştir.

Filozof, el-Bü'sü'd-Dahrî (Dünyevîleşmenin Bedbahtlığı) ve Suâlü'l-Unf (Şiddet Sorusu) metinlerinde, çağdaş küresel emperyalizmin ahlakı piyasalaştıran tahakkümünü ifşa eder. Aynı zamanda İslâm dünyasındaki radikal, lafızcı ve şiddete dayalı akımları da 'amelî akıldan yoksunluk' ve 'ahlakî basiretsizlik' olarak nitelendirip mahkûm eder. Hakiki cihadın nefis tezkiyesiyle başlayan ahlakî inşa olduğunu savunur.

Bugün Tâhâ Abdurrahman, Mağrip'ten Maşrık'a ve Türkiye'ye kadar çağdaş İslâm düşüncesinde çığır açmış bir felsefe mektebidir. Pek çok doktora tezine, sempozyuma ve tercüme faaliyetine konu olan külliyâtı; Müslüman aydınlara Batı karşısında aşağılık kompleksine kapılmadan, kendi medeniyet idrakine güvenerek evrensel çapta söz söyleme cesaret ve metodolojisini aşılamıştır.