Tâceddîn es-Sübkî ve Tabakātü'ş-Şâfi'iyyeti'l-Kübrâ: Eş'arî Kelâmı, İslâm Düşünce Tarihi ve Ulemâ Biyografisi Külliyâtı

8. hicrî yüzyıl Memlükler dünyasının en nüfuzlu fakihlerinden, kelâmcılarından ve tarihçilerinden biri olan Tâceddîn Ebû Nasr Abdülvehhâb b. Ali es-Sübkî, aslen Mısır'ın Menûfiye bölgesindeki Sübk köyünden gelen meşhur Sübkî ulemâ ailesinin en parlak temsilcisidir. Babası, devrin büyük mutlak müctehidi Takıyyüddîn es-Sübkî'nin rahle-i tedrisinde yetişmiş; Hâfız Mizzî, Zehebî ve İbnü'n-Nakîb gibi dönemin dev üstatlarından hadis ve usûl icazetleri almıştır.

Henüz gencecik yaşta fetva ve tedris makamına oturan Tâceddîn es-Sübkî, Şam'ın Emeviyye Camii hatibi ve Şâfiî Kadılkudâtı (Başsavcı/Başhâkim) olmuştur. Eş'arî kelâm akidesini ve Şâfiî fıkhını Haçlı ve Moğol istilaları sonrasında kurulan Memlükler medrese nizamında tavizsiz savunan bir ilim muhafızıdır.

«İlim rütbesi, rütbelerin en yücesidir; ancak ilim ehlinin kıymetini bilmek, geçmiş ulemânın faziletini teslim etmek ve onların hatırasını tahriften korumak adaletin ta kendisidir.» — Tâceddîn es-Sübkî

Tâceddîn es-Sübkî'nin dünya kütüphanelerinde başköşede yer alan şaheseri Tabakātü'ş-Şâfi'iyyeti'l-Kübrâ (Büyük Şâfiî Tabakātı), İmam Şâfiî'den başlayarak müellifin kendi asrına kadar yaşayan yüzlerce âlimin, fakihin, mutasavvıfın, kelâmcının ve devlet adamının biyografisini ihtiva eden çok ciltli devasa bir kültür kütüphanesidir.

Eserin metodolojik üstünlükleri:

• Kronolojik Tabakāt Tasnifi: Âlimleri vefat asırlarına ve ilmi tabakalarına göre tasnif eder.
• Birincil Belgelerin Aktarımı: Eserlerde sadece hayat hikayeleri değil, kaybolmuş yüzlerce risalenin, mektubun, fetvanın ve resmî münazaraların tam metinleri muhafaza edilmiştir.
• Fikrî ve Kelâmî Tahlil: Biyografileri salt kuru tarihler olarak değil, dönemin mezhebî çatışmaları, felsefî tartışmaları ve kelâmî polemikleri bağlamında derinlemesine analiz eder.

Tabakāt'ın en mühim gayelerinden biri, Şâfiî mezhebine mensup ulemânın büyük çoğunluğunun itikadda Eş'arî mezhebini benimsediğini ispat etmek ve Eş'arî kelâmına yöneltilen haksız ithamları ilmi delillerle çürütmektir.

Sübkî, eserin hacimli fasıllarında Eş'arî akidesinin selef-i sâlihînin itikadı ile aklî muhakemenin kusursuz bir tevhidi olduğunu savunur. İmam Ebü'l-Hasan el-Eş'arî'nin, Bâkıllânî'nin, İbn Fûrek'in, Ebû İshak el-İsferâyînî'nin ve İmâmü'l-Harameyn el-Cüveynî'nin kelâmî duruşlarını tahlil eder; Haşeviyye ve Mücessime'nin teşbih ve tecsim iddialarını akıl ve nakil terazisinde reddeder.

Sübkî'nin Tabakāt'ında yer alan İmam Gazâlî biyografisi, İslâm düşünce tarihinin Gazâlî hakkındaki en yetkin, kapsamlı ve kaynak niteliğindeki metnidir. Gazâlî'nin Nizâmiye Medresesi'ndeki başmüderrisliğinden, yaşadığı büyük epistemolojik şüphe krizine; Şam Emeviye Camii minaresindeki halvetinden İhyâu Ulûmi'd-Dîn ve Tehâfütü'l-Felâsife'yi telif edişine kadar tüm safhalar birinci elden nakledilir.

Sübkî, Gazâlî'ye yöneltilen haksız ithamları ve hadis bilgisine dair eleştirileri tek tek ele alarak cevaplandırır; Hüccetü'l-İslâm'ın tasavvuf ile şeriatı nasıl barıştırdığını harikulade bir vukufiyetle şerh eder.

Sübkî, Selçuklu Veziri Nizâmülmülk'ün kurduğu Nizâmiye Medreseleri'nin mimarı ve Gazâlî'nin hocası İmâmü'l-Harameyn el-Cüveynî'nin portresini eşsiz ayrıntılarla çizer. Cüveynî'nin fıkıh usûlündeki şaheseri el-Burhân ve kelâmdaki el-İrşâd eserlerinin tahlilini yapar.

Sübkî, medreselerde fıkıh, usûl, mantık ve kelâm ilimlerinin bir bütün halinde nasıl okutulduğunu; ilmi münazaraların adabını ve İslâm eğitim sisteminin kurumsal dinamiklerini günümüze taşır.

Sübkî, meşhur sûfî ve kelâmcı İmam Abdülkerîm el-Kuşeyrî'nin hayatını anlatırken, Selçuklular öncesi Nîşâbur'da Eş'arî ulemâsına uygulanan baskıları (Mihne-i Eş'ariyye) ve Kuşerî'nin yazdığı meşhur Şikâyetü Ehli's-Sünne mektubunu eksiksiz aktarır.

Sübkî, hakiki tasavvufun Şeriat'ın zahirine tam bağlılıkla mümkün olduğunu; Cüneyd-i Bağdâdî, Kuşeyrî ve Gazâlî çizgisindeki ehl-i sünnet tasavvufunun fıkıhtan ayrılamaz bir irfan nuru olduğunu kuvvetle vurgular.

Sübkî'nin eserinde ortaya koyduğu en parlak usûl kaidesi, Ka'ide fi'l-Cerh ve't-Ta'dîl (Âlimlerin Tenkidi ve Değerlendirilmesinde Temel Kaide) başlığı altında formüle ettiği tarihî tenkit kuralıdır:

«Aynı asırda yaşayan âlimlerin birbiri hakkındaki tenkit ve yergileri (kelâmü'l-akrân), aralarındaki beşerî rekabet veya mezhebî taassup sebebiyle ihtiyatla karşılanmalı, hemen kabul edilmemelidir. Bir âlimin fazileti ve adaleti sabit olduktan sonra, çağdaşının ona dair husumet dolu sözüyle o âlimin şerefine halel gelmez.» — Tâceddîn es-Sübkî

Bu ilke, modern tarih metodolojisinde ve biyografi tenkidinde tarafsızlığı temin eden evrensel bir ahlâk kuralıdır.

Tâceddîn es-Sübkî'nin İslâm hukuk metodolojisine (fıkıh usûlü) yaptığı en büyük katkı, Cem'u'l-Cevâmi' adlı muazzam usûl metnidir. Sübkî, bu eserinde İslâm dünyasında telif edilmiş 100 büyük usûl kitabını tarayarak, fıkıh usûlünün bütün meselelerini, ihtilafları ve tercih edilen hükümleri tek bir veciz eserde toplamıştır.

Eser, Osmanlı medreselerinden Ezher'e kadar İslâm coğrafyasında asırlarca en yüksek seviye ders kitabı olarak okutulmuş; Celâleddîn el-Mahallî, İbn Ebî Şerîf ve Zekeriyyâ el-Ensârî gibi yüzlerce allâme tarafından şerh edilmiştir.

Sübkî, sadece ulemâ biyografileri değil, siyaset ve toplum ahlâkı sahasında da eşsiz bir eser bırakmıştır: Mu'îdü'n-Ni'am ve Mübîdü'n-Nıkam (Nimetleri Geri Getiren ve Felaketleri Defeden Ahlâk Kitabı).

Bu eserinde hükümdardan vezire, kadıdan müderrise, tüccardan çiftçiye, hekimden askere kadar toplumun her bir zümresinin haklarını, vazifelerini ve üzerlerindeki nimetlerin şükrünü nasıl ifa edeceklerini anlatır. Adaletsizliğin, rüşvetin ve ahlâkî çöküşün toplumları nasıl helake sürüklediğini sosyolojik bir basiretle gözler önüne serer.

Tâceddîn es-Sübkî, 44 yaşında Şam'da başgösteren veba salgınında genç yaşta vefat etmesine rağmen, geride asırları besleyen bir ilim deryası bırakmıştır. Onun Tabakāt'ı olmasaydı, İslâm düşünce tarihinin, Eş'arî kelâmının ve Nizâmiye geleneğinin binlerce paha biçilmez belgesi tarihin karanlığında kaybolup gidecekti.

Sihravemen Külliyâtı olarak es-Sübkî'nin medeniyet hafızamızı diri tutan bu muazzam tabakāt gayretini ve Ehl-i Sünnet omurgasına sadakatini hürmetle tescil ediyoruz.