Süleyman Çelebi: Vesîletü'n-Necât, Mevlid-i Şerîf ve Hakîkat-i Muhammediyye Külliyâtı

Süleyman Çelebi (v. 825/1422), Osmanlı Devleti'nin Fetret Devri buhranını yaşadığı, Yıldırım Bayezid'in Ankara Savaşı yenilgisinin ardından cemiyetin derin bir tefrika ve sarsıntı içine düştüğü bir devirde Bursa'da yaşamıştır. Vezir Ahmed Paşa'nın oğlu ve Şeyh Mahmud Efendi'nin torunudur. Bursa Ulu Câmîi'nin ilk imamı olan Süleyman Çelebi, dönemin en büyük kelâm, tefsir ve tasavvuf otoritelerinin sohbet meclislerinde yetişmiştir.

Eserin telif sebebi tarihi menkıbelerde şöyle nakledilir: Bir gün Bursa Ulu Câmîi kürsüsünde vaaz eden bir vaiz, Bakara Sûresi'nin 285. âyetindeki 'Lâ nüferriku beyne ehadin min rusulih' (O'nun elçileri arasında hiçbir ayrım yapmayız) ifadesini zahirî bir sığlıkla yorumlayarak, 'Hz. İsa ile Hz. Muhammed arasında mertebe ve faziletçe hiçbir fark yoktur' iddiasında bulunmuştur. Cemaat arasında bulunan bir Arap âlimi derhal ayağa kalkarak Bakara 253. âyetteki 'Tilke'r-rusulü faddalnâ ba'dahüm alâ ba'd' (İşte o elçiler; biz onların bazısını bazısına üstün kıldık) âyetini okuyup bu sığ yorumu reddetmiş; peygamberlik vazifesinde eşitlik olmakla beraber kurbiyyet ve kemâl mertebelerinde Resûl-i Ekrem'in (s.a.v.) seyyidü'l-enbiyâ olduğunu ispatlamıştır. Bu hadiseye şahit olan ve Peygamber sevgisi kalbinde coşan Süleyman Çelebi, Hakîkat-i Muhammediyye'yi halkın anlayacağı arı duru bir Türkçe ve muazzam bir şiir musiki ahengiyle ebedileştirmek üzere 1409 yılında Vesîletü'n-Necât'ı (Kurtuluş Vesilesi) kaleme almıştır.

Vesîletü'n-Necât'ın ilk bahrı Cenâb-ı Hakk'ın zâtî vahdaniyetini, tevhidini ve varlığın yaratılış sırrını terennüm eder: 'Allah adın zikr idelüm evvelâ / Vâcib oldur cümle işde her kulâ' matlaıyla başlayan eser, varoluşun ilk noktasını 'Hakîkat-i Muhammediyye' olarak vazeder.

Süleyman Çelebi, Abdürrezzâk'ın Câbir b. Abdullah'tan rivayet ettiği hadis-i şerifin ('Evvelü mâ halakallâhu nûra nebiyyike yâ Câbir' - Allah her şeyden evvel senin peygamberinin nurunu yarattı) tasavvufî tefsirini mısralara döker. Cenâb-ı Hakk'ın kendi kemâlâtını müşâhede etmek murad ettiğinde ilk olarak Nûr-ı Ahmedî'yi yarattığını; Arş, Kürsî, Levh, Kalem ve bütün göklerin bu nûrun şualarından halk edildiğini ilan eder: 'Yaratıldı ol zaman ol nûrdan / Cümle mahlûkâtı ol feyz-i nûrdan.' Bu fasıl, tasavvuftaki Vahdet-i Vücûd ve Sudûr teorisinin Osmanlı Türkçesiyle yapılmış en mükemmel tecellîgâhıdır.

Süleyman Çelebi, Nûr-ı Muhammedî'nin intikalini anlatırken Kur'an'ın Şuarâ Sûresi 219. âyetindeki 'Ve tekallübeke fi's-sâcidîn' (Secde edenler arasında dolaşmanı da görmektedir) beyanını esas alır. Bu nur, ilk insan ve peygamber Hz. Âdem'in alnına mühürlenmiş; melekler bu nur sebebiyle Âdem'e secde etmiştir.

Âdem'den Şît'e, oradan İdrîs, Nûh, İbrâhîm, İsmâîl ve nihayet Kureyş'in pak silsilesiyle Abdullah b. Abdülmuttalib'e intikal etmiştir. Süleyman Çelebi, Peygamber Efendimiz'in ecdadının hiçbir putperestliğe ve cahiliye kirliliğine bulaşmadığını, pür pak bir tevhid çizgisiyle Âmine Hatun'a ulaştığını beyan eder: 'Geldi ol nûr anda karâr eyledi / Âlemi envâr ile pür eyledi.'

Mevlid metninin en lirik ve duygu yüklü bölümü olan Velâdet bahrı, Hz. Âmine'nin doğum anındaki müşâhedelerini tasvir eder: 'Âmine hâtun Muhammed ânesi / Ol sedeftir pür-güher dânesi.' Doğum gecesi vuku bulan olağanüstü kozmik hadiseler şiirleşir: Doğu ve batıyı aydınlatan göksel nurlar, Kisrâ'nın sarayındaki 14 burcun yıkılışı, Sâve gölünün kuruması ve bin yıldır yanan Mecusi ateşlerinin sönmesi.

Üç beyaz kuğu suretinde meleklerin gelerek Âmine Hatun'un sırtını mesh etmesi, cennet şerbeti içirilmesi ve Resûl-i Ekrem'in secde halinde dünyaya gelerek parmağını kaldırıp 'Ümmetî, ümmetî' diyerek doğuşu anlatılır. Bu sahne, beşeriyetin karanlık çağının sona erip rahmet güneşinin doğuşunun evrensel kutlamasıdır.

Velâdetin hemen ardından okunan Merhabâ bahrı, mevlid meclislerinin ayağa kalkılarak (kıyâm) büyük bir edep ve vecdle icra edildiği kısımdır. Süleyman Çelebi burada kâinatın her bir unsurunun dilinden Fahr-i Kâinât'ı selamlar:

'Yaradılmış cümle oldı şâdmân / Gam gidüp âlem yeniden buldı cân / Cümle zerrât-ı cihân idüp nidâ / Çağrışurlar kim eyâ nûr-ı Hüdâ / Merhabâ ey âlî sultân merhabâ / Merhabâ ey kân-ı irfân merhabâ / Merhabâ ey rahmeten li'l-âlemîn / Merhabâ ey şefîa'l-müznibîn.'

Bu bahr, ayrılığın (firkat) bitip vuslatın başladığı, kâinatın yeniden can bulduğu diriliş neşvesidir.

Mirac bahri, ruhanî ve cismanî urûcun en ince detaylarını tasvir eder. Burak'ın getirilmesi, Cebrâîl (a.s.) refakatinde Mescid-i Aksâ'ya ve oradan yedi kat semaya yükseliş anlatılır. Sidretü'l-Müntehâ'da Cebrâîl'in durup 'Bir parmak ucu ileri geçersem yanarım' dediği yerde, Resûlullah Refref ile yola devam etmiştir.

Zaman ve mekân kayıtları dürülmüş, arşın ve kürsînin ötesinde Kāb-ı Kavseyn ev Ednâ (iki yay aralığı veya daha yakın) makamında Cenâb-ı Hakk'ın zâtî kelâmına mazhar olmuştur. Süleyman Çelebi bu vuslatı şu eşsiz beyitle ifade eder: 'Söyleşürken ol melek bî-kâl ü kîl / Kaldı yolda ol muazzam Cebrâîl / Dedi Hak kim yâ Muhammed gel berü / Şöyle kim sen istedin gel gel berü.' Miraciyye, kulun nefs basamaklarını aşarak ilahi vahdet denizinde fenâ bulmasının da remzidir.

Vesîletü'n-Necât, Türk edebiyatında aruz vezninin (Fâilâtün fâilâtün fâilün) Türkçeye en kusursuz ve pürüzsüz tatbik edildiği birkaç şaheserden biridir. Süleyman Çelebi, yapmacık sanatlara kaçmadan sehl-i mümteni (kolay görünen fakat benzeri söylenemeyen) bir üslup kullanmıştır.

Osmanlı mûsikî mektebinde mevlid icrası belirli makam kaidelerine bağlanmıştır: Tevhid ve velâdet bahrleri genellikle Rast ve Sabâ makamlarında, Merhabâ bahrı coşkulu Uşşak veya Hicaz makamında, Miraciyye bahrı hüznü ve azameti cem eden Segâh ve Hüseynî makamlarında, münâcât ise hüzünlü Sabâ ve Isfahan makamlarında icra edilir. Her bahrin arasında Kur'an tilaveti ve toplu salavât-ı şerîfeler okunur.

Süleyman Çelebi mevlidini yazarken yalnız değildi; o devirde Bursa, Osmanlı'nın ilk şeyhülislâmı ve İbnü'l-Arabî mektebinin büyük şârihi Molla Fenârî'nin ve Emîr Sultan hazretlerinin irfan halkalarıyla nurlanmıştı. Bu sebeple Vesîletü'n-Necât yüzeysel bir doğum destanı değil, Vahdet-i Vücûd metafiziğinin manzum özetidir.

Eserde 'Ol' kelimesinin sıkça vurgulanması, tecellî mertebeleri, kâinatın yokluktan nûr ile varlığa çıkışı ve insanın Hakîkat-i Muhammediyye aynasında Allah'ı bilmesi sırrı, eserin her beytine bir tohum gibi ekilmiştir.

Mevlid metninin son kısımları Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) refîk-i a'lâya (yüce dosta) irtihal edişini ve ümmetine olan derin şefkatini terennüm eder. Son nefesinde dahi 'Ümmetî, ümmetî' (Ümmetim, ümmetim!) diye niyaz etmesi, Süleyman Çelebi'nin kalbini hüzünle doldurmuş ve ardından gelen Münâcât bölümünde kulun kendi günahkarlığını itiraf edip Resûl-i Ekrem'in şefaatine sığınması mısralara dökülmüştür.

'Yâ ilâhî ol Muhammed hakkıçün / Ol şefîu'l-müznibîn ol fakrıçün / Affeyle cürmümüzü yâ Kerîm / Rahmetinle yarlığa yâ Rahîm.' Bu münâcât, kulun mutlak aczini ikrar ederek rahmet deryasına teslim oluşudur.

Süleyman Çelebi'nin bu eseri, Osmanlı coğrafyasında, Balkanlar'da, Kırım'da, Kafkaslar'da ve Orta Doğu'da Türkçe konuşulan ve konuşulmayan bütün diyarlarda asırlarca en büyük toplumsal birlik bağı olmuştur. Doğumlarda, düğünlerde, gazalarda, şehadet anlarında ve vefatlarda mevlid okunması; halkın Peygamber sevgisi etrafında kenetlenmesini sağlamıştır.

Eser Arnavutça, Boşnakça, Yunanca, Gürcüce ve Arapça gibi dillere tercüme edilmiş; fakat Türkçenin bir peygamber lisanı letafetine ulaştığı en yüksek zirve olarak daima özgünlüğüyle okunagelmiştir.