Şihâbüddîn es-Sühreverdî ve el-Elvâhu'l-İmâdiyye: Işık Metafiziği, Nûr-ı İspehbedî ve İşrâkî Hikmet Külliyâtı

İslâm felsefe ve tasavvuf tarihinin en nev-i şahsına münhasır, trajik ve nûrânî simalarından biri olan Şihâbüddîn Yahyâ b. Habeş es-Sühreverdî (tarihte Şeyhü'l-İşrâk ve el-Maktûl / eş-Şehîd unvanlarıyla bilinir), 549 (1154) yılında İran'ın Sühreverd kasabasında doğmuştur. Merâga'da Mecdüddîn el-Cîlî'den felsefe ve usûl, İsfahan'da mantık tahsil etmiş; İbn Sînâ Meşşâî felsefesini bütünüyle hatmettikten sonra salt aklî delillerin hakikate ulaşmada kifayetsiz kaldığını hissederek riyâzet, çile ve keşf yoluna yönelmiştir.

Anadolu'ya geçerek Selçuklu ve Artuklu saraylarında hürmet görmüş; özellikle Harput Hükümdarı İmâdüddîn Ebû Bekir b. Karaaslan'ın sarayında kalarak ona ithafen İşrâkî felsefenin en duru ve latif özeti olan el-Elvâhu'l-İmâdiyye (İmâdî Levhalar) adlı şaheserini telif etmiştir.

«Işık, zatı gereği apaçık görünen ve başka her şeyi görünür kılan şeydir. Varlıkta ışıktan daha açık, daha aşikâr ve tanımlanmaya daha az muhtaç hiçbir şey yoktur. Öyleyse bütün mevcudat, Mutlak Işık'tan yayılan nûr derecelerinden ibarettir.» — Sühreverdî, el-Elvâhu'l-İmâdiyye

el-Elvâhu'l-İmâdiyye, Sühreverdî'nin anıtsal eseri Hikmetü'l-İşrâk'ın felsefî omurgasını daha özlü, şiirsel ve derin bir üslupla sunan bir rehberdir. Eser, müellif tarafından Dört Levha (Levh) halinde tertip edilmiştir:

1. Birinci Levha (el-Ecsâm ve Havâssuhâ): Cisimlerin hakikati, heyûlâ ve suret teorisinin eleştirisi, mekan ve hareketin tahlili.
2. İkinci Levha (en-Nüfûs ve Merâtibühâ): İnsanî ve hayvanî nefislerin mahiyeti, idrak kuvvetleri ve bedenden bağımsız ruhanî bekâ.
3. Üçüncü Levha (el-Vâcib Teâlâ ve Sıfâtuhû): Vâcibü'l-Vücûd olan Allah'ın Nûru'l-Envâr (Işıkların Işığı) olarak ispatı ve nurlar hiyerarşisi.
4. Dördüncü Levha (el-Me'âd ve'n-Nübüvvât): Ahiret hayatı, Berzah âlemleri, ruhanî mükafat ve ceza, peygamberlik mucizeleri ve İşrâkî şuhûd.

İşrâk kelimesi, lügatte Güneş'in doğması, ışığın parlaması ve aydınlanma manasına gelir. Felsefî bir terim olarak İşrâkîlik; salt Aristo mantığına dayanan Meşşâî akılcılığın karşısına, kalbî arınma (tasfiye), riyâzet ve içsel sezgi (şuhûd / basiret) yoluyla vasıtasız elde edilen «zevkî ve nûrânî bilgi»yi koyan felsefe ekolüdür.

Sühreverdî, bu felsefenin köklerinin Hz. Şît ve Hz. İdrîs (Hermes) vasıtasıyla kadim Mısır, İran (Keyûmers, Feridun) ve antik Yunan'a (Pisagor, Empedokles, Eflâtun) uzandığını; ancak bu kadim hikmet zincirinin Kur'an-ı Kerîm'deki Nûr Sûresi 35. âyetinde («Allah göklerin ve yerin nûrudur...») kemâline erdiğini savunur.

Sühreverdî ontolojisinde klasik felsefedeki 'varlık ve yokluk' ikiliği yerini Nûr (Aydınlık) ve Zulmet (Karanlık) diyalektiğine bırakır. Varlıkta mutlak ve zatı gereği var olan yegâne hakikat Nûru'l-Envâr'dır (Işıkların Işığı olan Allah Teâlâ).

Sühreverdî'ye göre varlıklar ikiye ayrılır:

• Nûr-ı Mücerred (Soyut Işık): Kendi zatının bilincinde olan, mekân ve cisimden münezzeh saf şuur ve melekût nurları.
• Nûr-ı Ârızî (İlintisel Işık): Güneş, yıldızlar ve ateş gibi maddî cisimlerde parlayan fiziksel ışık.
• Berzah ve Hey'et-i Zulmâniyye: Işıktan nasibi en az olan, kendi başına karanlık ve kesif maddî cisimler.

Evrendeki bütün varlık mertebeleri, Nûru'l-Envâr'a olan yakınlık veya uzaklıklarına göre ışığın parıltısının (şiddet) veya sönüklüğünün (za'f) dereceleridir.

Sühreverdî, insan ruhuna Farsça hükümdar ve ordu komutanı manasına gelen en-Nûru'l-İspehbedî (İspehbed Işığı) adını verir. Bu nûr, bedene hulûl etmez; bilakis bedeni bir alet ve gölge saray olarak yukarıdan aydınlatıp idare eder.

İspehbed nûru, asıl vatanı olan melekût âleminden (Âlem-i Nûr) bu karanlık maddî zindana (Karye-i Zâlime / Çukur) düşmüştür. Sühreverdî'nin el-Gurbetü'l-Garbiyye (Batı Gurbeti) risalesinde sembolik olarak anlattığı gibi, ruh bu gurbet zindanında tutsaktır ve hakiki vatanı olan Meşrık'a (Doğu'ya / Nûr Kaynağına) dönmek için kanat çırpmalıdır.

Nûru'l-Envâr'dan ilk zuhur eden nûr, en-Nûru'l-Akrab'dır (En Yakın Işık / Behmen / Akl-ı Evvel). Bu ilk nûrdan işrâk ve şevk yoluyla dikey (tûlî) ve yatay (arazî) nurlar silsilesi doğar:

• el-Envârü'l-Kāhire (Ezici / Hâkim Nurlar): Maddî hiçbir irtibatı olmayan, Arş ve Kürsî mertebelerindeki başmelekler (Cebrâîl, Mîkâîl, Kerrûbiyyûn).
• el-Envârü'l-Müdebbire (Yönetici Nurlar / İspehbedler): Göksel feleklerin ruhları ve insan bedenlerini yöneten ruhanî canlar.
• Envârü'l-Müsül (İdeal Nurlar / İklim-i Şitâb): Eflâtunî idelerin melekûtî mevcudiyeti olan türlerin koruyucu melekleri (Erbbâbü'l-Envâ').

Sühreverdî'nin İslâm ontolojisine kazandırdığı en mühim boyut, maddî âlem ile saf akıllar âlemi arasında yer alan berzahî boyut olan Âlem-i Misâl'dir (Sekizinci İklim / İklîm-i Heştüm).

Bu âlem:

• Ne salt soyut akıl gibi maddeden tamamen uzaktır, ne de bu dünya gibi ağır ve kesif maddeden oluşur; «latif ve nûrânî suretler» âlemidir.
• Rüyaların, keşiflerin, cennet ve cehennem müşahedelerinin, tayy-i mekân hadiselerinin ve mucizelerin vuku bulduğu boyut burasıdır.
• Bu boyutta Câberkâ (Doğu mistik şehri), Câbelsâ (Batı mistik şehri) ve zümrüt rengi gökleriyle Hûrkalya şehirleri yer alır.

Sühreverdî, el-Elvâhu'l-İmâdiyye'nin son bahsinde İşrâkî bilginin sadece kitap okumakla kazanılamayacağını, bedenin hayvânî arzularından tecrit edilmesi gerektiğini bildirir.

Salikin nûrani keşfe ulaşma basamakları:

1. Kıllet-i Taâm (Az Yemek): Hayvansal gıdaları terk ederek bedenin kesafetini azaltmak ve letafet kazanmak.
2. Kıllet-i Kelâm ve Savm: Sükût orucuyla zihinsel gevezeliği dindirmek.
3. Devâm-ı Zikrullah: Kalp merkezinde Nûru'l-Envâr'ın isimlerini kesintisiz zikrederek nefsin karanlık pasını kazımak.
4. Tecerrüd: Ruhun bedenden geçici olarak sıyrılarak (astral ve misâlî ayrışma) melekût nurlarıyla doğrudan temas kurması (ittisâl).

Sühreverdî'nin felsefesi Halep'e ulaştığında, Sultan Selâhaddîn Eyyûbî'nin oğlu Halep Emîri el-Melikü'z-Zâhir Gāzî onun ilmî dehâsına hayran kalmış ve onu sarayının baş danışmanı yapmıştır. Ancak Sühreverdî'nin peygamberlik mührü ve imkânına dair felsefî ifadeleri, dönemin zahir ulemâsı tarafından zındıklık ve şeriatı ilga iddiasıyla suçlanmasına yol açmıştır.

Haçlı Seferleri'nin en hararetli günlerinde mezhep fitnesinden endişe eden Sultan Selâhaddîn'in emriyle Halep Kalesi zindanına hapsedilen Şeyhü'l-İşrâk, 587 (1191) yılında henüz 36 veya 38 yaşında iken zindanda şehit edilmiştir. Bedenini yok edenler, onun nûr felsefesinin ışığını asla söndürememiştir.

Sühreverdî'nin şehadetinden sonra İşrâkî felsefe Şemseddîn eş-Şehrezûrî ve Kutbüddîn-i Şîrâzî'nin muazzam şerhleriyle İslâm dünyasında derin bir nehir gibi akmaya devam etmiştir. 17. yüzyılda İsfahan Okulu'nun kurucusu Molla Sadrâ, bu nûr metafiziğini İbnü'l-Arabî'nin Vahdet-i Vücûd'u ile birleştirerek el-Hikmetü'l-Müte'âliye zirvesine taşımıştır.

Sihravemen Külliyâtı olarak Şeyhü'l-İşrâk Sühreverdî'nin karanlıkları delen nûr aşkını, el-Elvâhu'l-İmâdiyye'deki berrak irfanını ve şehadetle mühürlenen hakikat mücadelesini hürmetle selamlıyoruz.