Solakzâde Mehmed Hemdemî ve Târîh-i Solakzâde: IV. Murad Asrının Mûsikîşinâsı, Nedîmi, Şairi ve Saltanat Vekâyii Külliyâtı

Osmanlı saray kültürünün hem mûsikî hem edebiyat hem de tarih sahasında aynı anda zirveye ulaşmış ender hezârfenlerinden biri olan Solakzâde Mehmed Hemdemî Çelebi (1592-1657), İstanbul'da doğmuştur. Babası, Osmanlı ordusunun en seçkin ve padişahı bizzat savaş meydanında canı pahasına korumakla mükellef hassa muhafız kıtası olan Solak Ocağı mensuplarından Mehmed Ağa'dır. Solakzâde lakabı buradan neşet etmiştir.

Genç yaşta saray mektebine intisap etmiş, Enderun'da mükemmel bir hüsn-i hat, edebiyat, Arapça, Farsça ve mûsikî terbiyesi almıştır. Fevkalade güzel sesi, tambur ve ney çalmaktaki virtüözlüğü ve keskin tarih hafızası sayesinde genç padişah Sultan IV. Murad'ın dikkatini çekmiş ve onun Musâhib-i Hâssı (en yakın dostu ve nedimi) olmuştur.

«Mûsikî nağmeleri ruhun yaralarını saran ilahî bir merhem olduğu gibi, tarih de milletlerin hafızasını diri tutan mazi kılıcıdır. İkisini cem eden kimse hem kalbi hem aklı mamur eder.» — Solakzâde Mehmed Hemdemî

Solakzâde, padişahın hem cenk meydanındaki gazalarında hem de has bahçedeki irfan sohbetlerinde ayrılmaz yoldaşı olmuş, IV. Murad'ın vefatından sonra Sultan İbrâhim ve IV. Mehmed devirlerinde de hürmet görmüştür.

Solakzâde Mehmed Çelebi, Osmanlı klasik mûsikîsinin teşekkül dönemindeki en büyük dâhilerinden biridir. Devrin mûsikî üstatları olan Buhûrîzâde Mustafa Itrî'nin öncülü sayılan bir nesle mensuptur. Hem hânende (ses sanatkârı) hem sazende hem de bestekâr olarak saray mûsikî meclislerini yönetmiştir.

Mûsikî mecmualarında ve güfte defterlerinde Solakzâde'ye ait peşrevler, saz semaileri, kârlar ve besteler kayıtlıdır. Özellikle Neva, Rast, Uşşak ve Irak makamlarındaki besteleri saray fasıllarının baş tacı olmuştur. Sultan IV. Murad'ın meşhur Bağdat Seferi dönüşünde ordugahı coşturan fetih marşlarını ve kasidelerini bizzat Solakzâde bestelemiştir.

Onun nağmeleri, Doğu'nun mistik hüznü ile Osmanlı fütûhatının heybetli ritmini harmanlayan eşsiz bir estetik taşır.

Osmanlı tarihinin en sert, tavizsiz ve kudretli padişahlarından biri olan Sultan IV. Murad, celâdetiyle devleti anarşi ve isyandan kurtarırken, aynı zamanda yüksek bir şiir (Murâdî mahlasıyla) ve mûsikî zevkine sahipti. Padişahın gazap anlarını teskin edebilen, onunla sabahlara kadar tarih ve felsefe münazaraları yapabilen yegâne nedim Solakzâde Hemdemî idi.

Solakzâde, padişahın meclisinde sadece hoşça vakit geçiren bir dalkavuk değil; geçmiş sultanların adalet ve idare derslerini hikâyelerle padişaha aktaran akil bir müşavirdi. IV. Murad'ın saraydaki içki, kahve ve tütün yasaklarını titizlikle uyguladığı devirde, padişahın iç dünyasındaki yalnızlığı ve devlet yükünü hafifleten manevî bir sırdaş olmuştur.

Evliya Çelebi, Seyahatnâme'sinde Solakzâde'nin IV. Murad meclislerindeki nüktedanlığını ve padişah üzerindeki müspet tesirini hayranlıkla zikreder.

Solakzâde, Sultan IV. Murad'ın bizzat kumanda ettiği 1635 Revan Seferi ile 1638 Bağdat Fethi'ne bizzat iştirak etmiştir. Ordunun yürüyüş güzergâhında menzilleri, Anadolu'nun ahvalini ve askerlerin maneviyatını günü gününe müşahede etmiştir.

Bağdat muhasarasında Şeyhülislâm Yahya Efendi ile birlikte hünkâr çadırında bulunmuş; Sadrazam Tayyar Mehmed Paşa'nın surlar önünde şehadeti üzerine padişahın döktüğü gözyaşlarını ve ardından gelen genel taarruzla Bağdat'ın fethini bütün haşmetiyle kaleme almıştır. Fetihten sonra İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe türbesinde kılınan şükür namazında Solakzâde'nin okuduğu Kur'an ve na'tlar gazileri vecde getirmiştir.

Bu sefer intibaları, onun tarihine benzersiz bir otantik hava ve belgesel kıymeti katmıştır.

Solakzâde Mehmed Hemdemî'nin asıl adı Târîh-i Solakzâde veya Fihrist-i Şâhân olan meşhur eseri, Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan Kanûnî Sultan Süleyman'ın 1566 Zigetvar Seferi sonuna kadarki devreyi içine alan muazzam bir saltanat kronolojisidir.

Eserin yazılışında Hoca Sâdeddin Efendi'nin Tâcü't-Tevârîh'i, Âşıkpaşazâde ve Neşrî gibi klasik kaynaklar esas alınmakla beraber, Solakzâde bu rivayetleri kendi zarif üslubuyla yoğurmuş, padişahların şahsiyet tahlillerine ve saray içi geleneklere dair müstakil zeyiller eklemiştir:

• Fâtih Sultan Mehmed ve İstanbul'un Fethi: Bizans surlarının yıkılışı, gemilerin karadan yürütülmesi ve Ayasofya'da ilk cuma namazı.
• Yavuz Sultan Selim ve Çaldıran-Mısır Zaferleri: Mukaddes emanetlerin İstanbul'a intikali ve hilafetin Osmanlı'ya geçişi.
• Kânûnî Asrının Askerî ve İdarî Zirvesi: Mohaç, Rodos, Belgrad ve Macaristan fütuhatının kronolojik dökümü.

Eser, özellikle halk ve yeni yetişen devlet kâtipleri arasında en çok okunan başvuru tarihi olmuştur.

Solakzâde, divan edebiyatında Hemdemî (candan dost, sırdaş) mahlasıyla şiirler kaleme almıştır. Şiirlerinde devrin büyük üstatları Nef'î ve Şeyhülislâm Yahya Efendi'nin tesiri görülür. Lakin onun gazellerinde rindâne bir eda, dünyaya aldanmamanın felsefesi ve fanilik şuuru hâkimdir.

Beyitlerinden birinde şöyle der:

«Cihânın zevkine aldanma ey dil hemdem olmazsın, / Felek bir kâsedir zehr-âb döker her dem safâ sanma.»

Hemdemî, tarihî vak'aların arasına serpiştirdiği manzum tarih kıt'aları ve ebced hesaplarıyla Osmanlı edebî zevkini tarih metnine nakşetmiştir.

Solakzâde, XVII. asrın ilk yarısında İstanbul'u ve Anadolu'yu kasıp kavuran fitne ve isyanları bizzat yaşamış bir bürokrattır. Sultan Genç Osman'ın Yedikule zindanlarında katledilmesi faciasını, yeniçeri zorbalarının Topkapı Sarayı kapılarına dayanarak vezirlerin kellesini istemelerini derin bir hüzün ve ibretle anlatır.

Solakzâde'ye göre askerin siyasete karışması, devlet nizamını kemiren en amansız kurttur. Padişahın mutlak otoritesi ve askerin kışlasında itaat halinde bulunması olmadan hiçbir tebaa huzur bulamaz. Bu sebeple IV. Murad'ın zorbaları birer birer temizlemesini ve devlet otoritesini yeniden kurmasını büyük bir kurtuluş hamlesi olarak selamlar.

Onun bu tespitleri, Osmanlı siyasî düşüncesinde 'merkezî otoritenin vazgeçilmezliği' fikrini pekiştirmiştir.

Solakzâde Mehmed Çelebi, mûsikîyi sadece beşerî bir eğlence vasıtası olarak görmemiştir. Ona göre mûsikî, Elest Bezmi'nde ruhların işittiği ilahî hitabın yeryüzündeki akisleridir. Makamların insan ruhu ve beden hıltları üzerindeki tesirlerini tahlil eden kadim Fârâbî ve Safiyyüddîn el-Urmevî mektebine bağlıdır.

Hangi makamın hangi saatte okunması gerektiğine, sabah vaktinde Rast ve Isfahan makamının kalbe verdiği inşiraha, ikindi vaktinde Hicaz makamının hüznüne dair derin bir irfan sahibidir. Mevlevî ve Halvetî tekkelerindeki zikir ve semâ meclislerinde icra edilen ilahîlerin bestelenmesinde büyük emeği geçmiştir.

Mûsikî ile ahlakı birleştiren bu yaklaşım, klasik Türk mûsikîsinin manevî omurgasını teşkil eder.

1640 yılında Sultan IV. Murad'ın genç yaşta vefatı, Solakzâde için büyük bir şahsî ve siyasî kayıp olmuştur. Tahta geçen Sultan İbrâhim devrinde de saraydaki itibarını muhafaza etmiş, lakin padişahın asabî rahatsızlıkları ve saraydaki entrikalar sebebiyle yavaş yavaş resmî vazifelerden el çekmiştir.

Valide Kösem Sultan'ın ve Harem ricalinin devlet idaresindeki tesirlerini yakından müşahede etmiş; saraydaki nüfuz kavgalarının devleti zaafa uğrattığını görerek evine çekilmiş ve vaktini Târîh-i Solakzâde'nin tekmilesine ve talebelerine mûsikî meşketmeye vakfetmiştir.

1648'de IV. Mehmed'in çocuk yaşta tahta çıkışıyla başlayan devirde artık bir 'Saray Pîri' olarak hürmet görmüştür.

1657 (Hicrî 1068) yılında İstanbul'da vefat eden Solakzâde Mehmed Hemdemî Çelebi, ardında hem kütüphaneleri süsleyen bir tarih klasiği hem de asırlar boyu icra edilen ölümsüz mûsikî besteleri bırakmıştır. Eseri, 1880 yılında Matbaa-i Âmire'de basılmış ve Osmanlı aydınlarının en çok müracaat ettiği kaynaklardan biri olmuştur.

Solakzâde'nin Türk-İslâm medeniyetine bıraktığı miras şu üç sütun üzerine kuruludur:

• Sanat ve Devlet Bütünlüğü: Askerî bir ocaktan yetişip devletin zirvesinde bir sanatkâr ve allâme olarak kalabilme muvaffakiyeti.
• Mûsikî Hafızası: Klasik Türk mûsikîsinin usul, makam ve bestelerini saray geleneğinde sistemleştirerek geleceğe aktarması.
• Halkın Diliyle Tarih: Tarihi sarayın kapalı kapıları ardından çıkarıp akıcı, berrak ve ibretli bir edebî şahesere dönüştürmesi.

Solakzâde Mehmed Hemdemî, Türk milletinin hem aklına hem kulağına hem de gönlüne hitap eden ebedî bir medeniyet mimarıdır.