Sofyalı Bâlî Efendi ve Füsûsü'l-Hikem Şerhi: Vahdet-i Vücûd, Ekberî Müdafaa ve Balkanlar Halvetî İrfânı Külliyâtı

16. yüzyıl Osmanlı coğrafyasında, bilhassa Balkanlar ve Rumeli sahasında İslâm irfânının ve tasavvuf metafiziğinin en büyük temsilcisi Sofyalı Bâlî Efendi’dir (v. 960/1553). Makedonya’nın Ustrumca (Strumica) kasabasında doğan Bâlî Efendi, genç yaşta İstanbul’a gelerek zâhirî ilimleri devrin en büyük müderrislerinden tahsil etmiş, ardından Halvetiyye’nin büyük mürşidi Şeyh Kasım Çelebi’ye intisap etmiştir.

Kasım Çelebi’nin terbiyesinde seyr-i sülûkünü ikmâl eden Bâlî Efendi, şeyhinin emriyle Bulgaristan’ın başkenti olan Sofya’ya irşad için gönderilmiştir. Sofya’da kurduğu tekkesi kısa sürede bütün Balkanlar’dan, Bosna’dan, Üsküp’ten, Selanik’ten ve Edirne’den gelen dervişlerin, kadıların ve gazilerin manevî sığınağı olmuştur.

«Rumeli toprakları sadece kılıçların fethiyle durmaz; kalplerin fethi ve vahdet nurunun tecellîsiyle ebedî vatan olur.» — Sofyalı Bâlî Efendi

Bâlî Efendi, hem derin bir fakih ve kelâmcı, hem de Muhyiddîn İbnü’l-Arabî mektebinin en yetkin şârihlerindendir. Kanûnî Sultan Süleyman’ın bizzat hürmet gösterdiği ve mektuplarıyla nasihat aldığı büyük bir velîdir.

Sofyalı Bâlî Efendi’nin ilim dünyasındaki en abidevî eseri, Şeyh-i Ekber İbnü’l-Arabî’nin şaheserine yazdığı Şerh-i Füsûsi’l-Hikem’dir. Bu şerh, Dâvûd-i Kayserî ve Müeyyeddin Cendî’den sonra Osmanlı sahasında kaleme alınmış en hacimli, en dakik ve en berrak Füsûs tefsirlerinden biridir.

Bâlî Efendi, eserde geçen yirmi yedi peygamberin her birinin Zât-ı İlâhî’nin birer hususi 'Kelime'si ve hikmet tecellîgâhı olduğunu açıklar. Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e (s.a.v.) kadar bütün peygamberlerin mazhar oldukları hikmetlerin ontolojik mertebeleri şöyle tahlil edilir:

• Fass-ı Hikmet-i İlâhiyye fî Kelimeti Âdemiyye: Âdem’in kâinatın aynası ve Allâh’ın halifesi olması, bütün Esmâ-i İlâhiyye’yi câmi bir surette yaratılışı.
• Fass-ı Hikmet-i Nefsiyye fî Kelimeti İshâkıyye: Kurban ve rüya hakikati, sûretler âleminin mânâya kurban edilişi.
• Fass-ı Hikmet-i Samediyye fî Kelimeti Salîhiyye: Gaybî yardım ve ilâhî istinad sırları.
• Fass-ı Hikmet-i Ferdiyye fî Kelimeti Muhammediyye: Peygamberler zincirinin nihayeti ve zirvesi; ezelî ve ebedî Hakîkat-i Muhammediyye’nin cem makamı.

Bâlî Efendi, İbnü’l-Arabî’nin müşkil ve remizli ifadelerini Ehl-i Sünnet akidesinin kelâmî ve fıkhî mîzânıyla şerh ederek, yanlış anlamaların önüne set çekmiştir.

Kanûnî devrinde, bazı mutaassıp ulemâ (özellikle Çivizâde Muhyiddin Efendi) İbnü’l-Arabî’nin bazı tasavvufî ibarelerini zâhirine göre yorumlayarak onu küfür ve dalâletle itham etmiş; bu durum Osmanlı uleması ve meşâyihi arasında büyük bir fitneye kapı aralamıştı. İşte bu buhran anında Sofyalı Bâlî Efendi devreye girmiş ve bizzat Kanûnî Sultan Süleyman’a iki uzun ve tavizsiz mektup göndermiştir.

Bâlî Efendi mektubunda padişaha şöyle seslenir:

«Devletlü Padişahım! Şeyh Muhyiddîn İbnü’l-Arabî Hazretleri, kâmil bir ehl-i keşif ve melekût deryasıdır. Onun sözlerini zahirî lafızların dar hendesesine hapsedenler, güneşin ziyasını tek bir pencereye sığdırmaya kalkan ahmaklara benzerler. Padişahımın ecdadı Yavuz Sultan Selim Şam’da onun kabrini ihyâ ederek bereket buldu; ona düşmanlık eden vezir ve müftülerin ise iki cihanda yüzü kara olur!» — Sofyalı Bâlî Efendi

Bâlî Efendi’nin bu cesur çıkışı ve sunduğu fıkhî-kelâmî deliller neticesinde Kanûnî, İbnü’l-Arabî aleyhinde fetva verenleri azletmiş ve Şeyh-i Ekber’in hürmetini kanunî ve vicdanî teminat altına almıştır.

Sofyalı Bâlî Efendi, Vâridât ve Füsûs şerhinde Vahdet-i Vücûd akidesini felsefî panteizmden (hulûl ve ittihâd) kesin bir dille ayırır. Ona göre Vahdet-i Vücûd; hâşâ Allâh’ın yaratılmış eşyaya hulûl etmesi veya kâinatın Allâh olması demek değildir.

Hakiki vücûd (varlık), zâtı gereği var olan (Vâcibü’l-Vücûd) Yüce Allâh’a aittir. Kâinattaki bütün masivâ (yaratılmışlar) ise kendi başlarına müstakil bir varlığa sahip değillerdir; ancak Cenâb-ı Hakk’ın Esmâ ve Sıfât tecellîlerinin birer gölgesi ve mazharıdırlar:

• Güneş ve Aynalar Misâli: Güneş birdir; fakat yeryüzündeki binlerce aynaya vurduğunda binlerce güneş sureti görünür. Aynalardaki görüntüler ne güneşin bizzat kendisidir ne de güneşten tamamen ayrıdır.
• Tenzih-i Mutlak: Cenâb-ı Hak mahlûkâtın hiçbirine benzemez (Leyse ke-mislihî şey'). Vahdet-i Vücûd, Zât-ı Bârî’nin eşyadan tenzih edilmesinde zirve noktadır.
• Şuhûdî Birlik: Sâlik seyr-i sülûkünde Hakk’ın nûrunu öyle bir müşâhede eder ki, masivânın gölge varlığı onun nazarında yok hükmüne girer.

Bâlî Efendi bu izahlarıyla, Ekberî tefekkürü Ehl-i Sünnet akaidinin sağlam kalesine raptetmiştir.

Bâlî Efendi’nin şerhinde en çok ehemmiyet verdiği felsefî omurga, İslâm irfânının temel kozmolojisi olan Hadarât-ı Hams (Beş İlâhî Mertebe) nazariyesidir. Kâinattaki hiçbir tecellî sırasız ve başıboş değildir; varlık şu beş hazireden geçerek kemâle erer:

• 1. Mertebe-i Gayb-ı Mutlak (Hâhût / Lâ Taayyün): Zât-ı İlâhî’nin hiçbir isim, sıfat ve kayıtla kayıtlanmadığı, beşer aklının ve idrakinin ebediyen giremeyeceği âmâ makamı.
• 2. Mertebe-i Ceberût (Evvel Taayyün / Sıfât ve Esmâ): İlâhî isimlerin ve sıfatların ma'lûm olduğu, Akl-ı Küll ve Nûr-ı Muhammedî feleği.
• 3. Mertebe-i Melekût (Sânî Taayyün / Rûhlar Âlemi): Şekilsiz ve latîf ruhanî cevherlerin, meleklerin ve semâvî hakikatlerin taayyünü.
• 4. Mertebe-i Misâl ve Hayâl (Berzah): Şehâdet âlemi ile melekût arasındaki köprü; mânâların latîf suretlere büründüğü rüya ve keşif sahası.
• 5. Mertebe-i Şehâdet (Mülk / Nâsût): Görünen, dokunulan, kesif ve maddî cisimler dünyası.

«Bu beş hazireyi kalbinde cem eden tek varlık İnsân-ı Kâmil’dir; insan kâinatın fihristi ve ilâhî kelimelerin nihayetidir.» — Sofyalı Bâlî Efendi

Sofyalı Bâlî Efendi’nin tasavvuf felsefesinde insan, alelâde bir biyolojik organizma değil; Zât, Sıfât ve Esmâ tecellîlerinin tamamını kendi varlığında toplayan 'Kâinatın Zübdesi'dir. Eğer insan olmasaydı kâinat cilalanmamış kör bir aynadan ibaret kalırdı; Allâh kâinat aynasına insan gözüyle bakmış ve kendi cemâlini onda müşâhede etmiştir.

Bâlî Efendi, her devirde kâinatın manevî dengesini ayakta tutan bir 'Kutub' (İnsân-ı Kâmil) bulunduğunu açıklar:

• Kutb-i Zamân: Peygamber Efendimiz’in (s.a.v.) bâtınî vekili olan bu zat, devrinin manevî güneşidir; göklerin ve yerin rızık ve feyzi onun vasıtasıyla taksim edilir.
• İmâmân (İki İmam): Kutbun sağ ve solunda duran; biri melekût, diğeri mülk âleminin tasarrufuna müvekkil iki ulu velî.
• Evtâd ve Ebdâl: Dünyanın dört rüknünü bekleyen dört direk (Evtâd) ve yetmiş makamlı Ebdâl meclisi.

Bâlî Efendi, sâlikin nihai gayesinin bir kutba rabıta kurarak kendi içindeki 'Kâmil İnsan' potansiyelini kuvveden fiile çıkarmak olduğunu bildirir.

Sofyalı Bâlî Efendi, tasavvufî keşiflerin ve yüksek irfânın zâhirî fıkıh kaideleriyle çatıştığı iddialarını şiddetle reddeder. Kendisi de birinci sınıf bir fakih olan Bâlî Efendi, Sofya kadılarına ve müftülerine fıkhın inceliklerini ders vermiştir.

Ona göre şeriatın zâhirine uymayan her türlü keşif, ilham ve keramet vehimden ibarettir:

• Zâhirin Muhafazası: Namazın rükünleri, orucun şartları ve helal-haram hudutları zerre kadar esnetilemez. Şeriat, binanın temeli ve koruyucu zırhıdır.
• Bâtının İhyâsı: Fıkhın hükümleri ruhsuz bir beden gibi kalmamalıdır; namaz mi'râca, oruç nefs tezkiyesine, zekât ise cömertlik ahlâkına dönüşmelidir.
• Hukuk ve Tasavvuf Kardeşliği: Devletin bekası adalet fıkhıyla, halkın huzuru ise tekke irfânıyla sağlanır.

«Fıkıh bilmeyen mutasavvıf zındıklaşır; tasavvuftan nasipsiz fakih ise katılaşır ve zulme meyleder. Hakiki âlim, her iki kanatla uçan kâmil zattır.» — Sofyalı Bâlî Efendi

Bâlî Efendi, mürşidi Kasım Çelebi kanalıyla Zeynüddin Hâfî ve Halvetiyye silsilesine bağlanır. Bu silsilenin en mühim terbiyesi, sâlikin karanlık bir halvet hücresinde kırk gün boyunca nefsiyle baş başa kaldığı 'Erbain' ameliyesidir.

Bâlî Efendi, halvetin bâtınî gayesini şöyle izah eder:

• Beş Duyunun Askıya Alınması: Gözün dış dünyayı görmemesi, kulağın sesleri duymaması; böylece kalp gözünün ve bâtınî işitme latîfesinin uyanması.
• Zikr-i Dâim: Nefes alıp verirken kalbin 'Allâh' zikriyle darabât vurması; kanın ve damarların ilâhî ismin ateşiyle temizlenmesi.
• Rüya ve Vâkıa Tâbiri: Halvette görülen nûrânî renklerin (siyah, kırmızı, sarı, beyaz, yeşil, mavi, nûr-ı mutlak) nefsin hangi mertebesinde olunduğunu gösteren manevî pusula oluşu.

Erbainden çıkan derviş; kin, kibir, haset ve dünya sevgisinden soyunmuş olarak yeniden doğmuş gibi topluma hizmete atılır.

Sofyalı Bâlî Efendi’nin Sofya’daki tekkesi, Osmanlı’nın Balkanlar’daki iskan ve istimâlet (hoşgörü) siyasetinin manevî karargâhı olmuştur. O devirde Hristiyan tebaanın İslâm’ı kendi rızasıyla ve fevc fevc kabul etmesinde, Bâlî Efendi ve dervişlerinin sergilediği yüksek ahlâk, dürüstlük ve merhamet en büyük âmil olmuştur.

Bâlî Efendi, Rumeli gazilerine ve yeniçerilere şu vazifeleri yüklemiştir:

• Ahidlere Sadakat: Zimmî tebaanın canına, malına, ırzına ve kiliselerine asla el uzatılmaması; ahitnâmelere harfiyen uyulması.
• Fütüvvet ve Aşevi: Tekkenin kapısının gece gündüz açık tutulması; aç olanın dini ve ırkı sorulmadan doyurulması.
• Şehir Kültürünün İnşası: Hamamlar, köprüler, çeşmeler ve mektepler inşa edilerek gayr-i müslim coğrafyanın bir medeniyet havzasına dönüştürülmesi.

Bâlî Efendi sayesinde Sofya, 'Rumeli’nin İlim ve İrfân Başkenti' unvanını kazanmış ve yüzyıllar boyunca bu hüviyetini muhafaza etmiştir.

Sofyalı Bâlî Efendi, 960 (1553) senesinde Sofya’da dâr-ı bekāya irtihâl etmiş ve tekkesinin hazîresine defnedilmiştir. Türbesi asırlar boyunca Balkan Müslümanlarının en mühim ziyaretgâhı ve bereket menbaı olmuştur.

Geride bıraktığı eserler, Osmanlı fikir tarihinin en parlak sayfalarını teşkil eder:

• Şerh-i Füsûsi’l-Hikem: Ekberî mektebin Osmanlı topraklarındaki en sağlam tefsir kalesi.
• Risâle fî Beyâni Vahdeti’l-Vücûd: Vücûd birliğini Ehl-i Sünnet usûlüyle ispat eden felsefî risâle.
• Mektûbât-ı Bâlî Efendi: Kanûnî Sultan Süleyman’a, devrin vezirlerine ve ulemâsına yazılmış siyaset ve ahlâk mektupları.
• Şerhu Kasîdeti’l-Bürde: Peygamber sevgisini kalplere nakşeden şerh.

«Biz bu fânî cihandan göçeriz; lakin vahdet kelâmı ve Hakîkat-i Muhammediyye nûru gök kubbe altında ebediyen yankılanacaktır.» — Sofyalı Bâlî Efendi

Bâlî-i Sofyavî, İslâm medeniyetinin evrensel vicdanını ve metafizik derinliğini Balkanlar’ın kalbine mühürleyen bir irfân abidesidir.