Sofiyalı Bâlî Efendi ve Fusûsü'l-Hikem Şerhi
Rumeli İrfan Havzası, İbnü'l-Arabî Müdafaası, Kazâ-Kader Risaleleri ve Halvetiyye Usûlü
FASIL I: Rumeli'nin Manevi Fatihi: Sofiyalı Bâlî Efendi'nin Hayatı ve Halvetiyye Silsilesi
Balkan coğrafyasının İslâmlaşmasında ve irfânî mayalanmasında en büyük hisseye sahip mürşidlerden biri olan Sofiyalı Bâlî Efendi (ö. 960/1553), Ustrumca'da doğmuş, tahsilini tamamladıktan sonra Halvetiyye tarikatının Ahmediyye kolu pîri Kasım Çelebi'ye intisap etmiştir. Sülûkünü ikmal ettikten sonra Sofya'ya gönderilen Bâlî Efendi, burada tesis ettiği dergâhıyla bütün Rumeli'yi nûra boğmuştur.
Kanûnî Sultan Süleyman devrinin hem uleması hem de sarayı nezdinde büyük bir hürmete mazhar olan Bâlî Efendi, kılıç fetihlerini kalbî fetihlerle tamamlayan bir gazi-derviş geleneğinin temsilcisidir. Kendisine intisap eden binlerce derviş, Rumeli köylerine ve şehirlerine dağılarak İslâm'ın merhamet ve adalet ahlâkını yaymıştır.
FASIL II: Fusûsü'l-Hikem Şerhi ve İbnü'l-Arabî Müdafaası: Şeriat-Hakikat Bütünlüğü
Bâlî Efendi'nin en mühim ilmî eseri, Şeyhü'l-Ekber İbnü'l-Arabî'nin Fusûsü'l-Hikem adlı eserine yazdığı şerhtir. 16. yüzyıl Osmanlısında bazı zâhir ulemasının İbnü'l-Arabî aleyhindeki iddialarını fıkhî, kelâmî ve tasavvufî delillerle çürüten Bâlî Efendi, Şeyh-i Ekber'in sözlerinin ancak keşif ve zevk ehli tarafından anlaşılabileceğini savunmuştur.
Ona göre Vahdet-i Vücûd, hâşâ mahlûkatı ilâhlaştırmak (panteizm) değil; mahlûkatın zâtında müstakil bir varlığı olmadığını, varlığın ancak Hakk'ın Vâcibü'l-Vücûd sıfatıyla kaim olduğunu ikrar etmektir. Şeriat bu hakikatin dış kalkanıdır; kalkanı atan kimse hakikati koruyamaz.
FASIL III: Şeyh Bedreddîn'in Vâridât'ına Yazılan Şerh ve İtikadî Tashihler
Bâlî Efendi, Şeyh Bedreddîn Mahmûd'un tartışmalı eseri Vâridât üzerine bir şerh yazarak Osmanlı düşünce tarihinde çok cesur bir adım atmıştır. Bedreddîn'in bazı sözlerinin mülhidler ve ibâhiyye fırkaları tarafından tahrif edildiğini belirten Bâlî Efendi, eseri Ehl-i Sünnet tasavvuf çizgisine göre şerh etmiştir.
Cennet, cehennem, haşr-i cismânî ve meleklerin varlığı gibi meselelerde Vâridât'taki müteşâbih ifadeleri tevil etmiş; bâtınî hakikatlerin zâhirî nassları iptal edemeyeceğini vukufla ispatlamıştır. Bu sayede Vâridât'ı sapkın yorumların elinden kurtararak irfânî bir zemine oturtmuştur.
FASIL IV: Kazâ ve Kader Risalesi: Cebr ve İhtiyar Arasında Ehl-i Sünnet Tasavvuf Telakkisi
Müellifin en çok rağbet gören risalelerinden biri Risâle fî Kazâ ve'l-Kader'dir. İnsanın iradesi ile ilâhî takdir arasındaki çetin düğümü çözen Bâlî Efendi, Cebriyye ile Mu'tezile'nin ifrat ve tefritlerinden uzak, Mâtürîdî-Eş'arî çizgisinde bir tasavvufî kader anlayışı vaz' eder.
İlâhî ilim, maluma tâbidir; yani Allah kulun kendi iradesiyle neyi seçeceğini ezelde bildiği için öyle takdir etmiştir, yoksa kulunu günaha zorlamamıştır. Kul, cüz'î iradesini Hakk'ın rızasına ram ettiği nisbette kader sırrının güzelliğini müşahede eder ve gamdan kurtulur.
FASIL V: Kanûnî Sultan Süleyman ile Münasebetleri ve Sigetvar Seferi Ruhanî Desteği
Bâlî Efendi ile Cihan Padişahı Kanûnî Sultan Süleyman arasında çok samimi bir mektuplaşma ve muhabbet bağı mevcuttur. Kanûnî, Rumeli'ye sefere çıktığında Bâlî Efendi'nin dergâhını ziyaret eder, duasını alırdı.
Bâlî Efendi, padişaha yazdığı mektuplarda adaletle hükmetmeyi, fukarayı korumayı, rüşvet ve iltimas kapılarını kapatmayı emreder; sultanların asıl zaferinin kalpleri fethetmek olduğunu hatırlatırdı. Vefatından sonra dahi ruhanî feyzinin Sigetvar kalesinin fethine imdat eylediği Osmanlı tarihlerinde tevatüren nakledilir.
FASIL VI: Rumeli Halvetî-Uşşâkî-Şâbânî Havzasında Zikir ve Terbiye Metodolojisi
Bâlî Efendi'nin dergâhında tatbik edilen terbiye usûlü, Halvetiyye'nin yedi esmâ (Esmâ-i Seb'a) zikrine dayanır: Lâ ilâhe illallâh, Allâh, Hû, Hak, Hay, Kayyûm, Kahhâr. Derviş, her bir esmânın nuruyla nefsin bir basamağını aşar ve kalbindeki şirk lekelerini temizler.
Halvet (kırk günlük çile), sâlikin dünyevî meşgalelerden tamamen tecerrüd ederek yalnız Hakk ile baş başa kalması ameliyesidir. Lakin Bâlî Efendi, halvetten maksadın uzlet hayatı yaşamak değil; halvette kazanılan cemiyet şuurunu çarşıda, pazarda ve orduda devam ettirmek olduğunu vurgular (Halvet der Encümen).
FASIL VII: Varlık Mertebeleri ve Nübüvvet-Velâyet Dengesi: Hatmü'l-Velâye Meselesi
Şerh-i Fusûs'ta Bâlî Efendi, nübüvvet ile velâyet arasındaki ezelî hiyerarşiyi vukufla şerh eder. Velâyet, nübüvvetin bâtınıdır; ancak hiçbir velî, en küçük bir nebînin mertebesine erişemez. Velîler, nebîlerin nurlarından iktibas eden aylardır; peygamberler ise bizzat güneştir.
Hatmü'l-Enbiyâ Hz. Muhammed Mustafa (s.a.v.) olduğu gibi, Hatmü'l-Evliyâ da O'nun kâmil vârisidir. Bâlî Efendi, velâyet davası güdüp şeriat emirlerini hafifseyen mülhidleri şiddetle kınar ve hakiki velînin her adımında sünnet-i seniyyeye ittibâ eden kimse olduğunu beyan eder.
FASIL VIII: İdris-i Muhtefî ve Bayramî Melâmîleriyle Fikrî Temaslar ve Ayırıcı Çizgiler
Rumeli havzasında Halvetiyye ile Bayramî Melâmîliği iç içe geçmiş iki nehirdir. Bâlî Efendi, Melâmî meşrebin ihlâs ve mahviyyet davasını takdir etmekle birlikte, zâhirî erkânı ve cemaat disiplinini terk etme meylinde olanları ikaz etmiştir.
Ona göre hakiki kemâl, ne sadece zâhirî şekillere takılmak ne de şekli büsbütün fırlatıp atmaktır. Kamil mürşid, şeriatın cesedini tarikatın ruhuyla dirilten kimsedir.
FASIL IX: Sofya ve Balkanlar'da İslâm Medeniyetinin Kurucu Tasavvufî Dinamikleri
Sofiyalı Bâlî Efendi'nin zaviyesi, sadece bir zikirhane değil; fakirlerin doyurulduğu, kimsesizlerin barındığı, gazilerin tedavi edildiği ve gayrimüslim halka İslâm'ın adaleti ve muhabbetinin gösterildiği bir medeniyet ocağı idi.
Bölgedeki Hristiyan tebaa, dervişlerin gösterdiği dürüstlük ve fedakârlık karşısında fevc fevc İslâm ile şereflenmiştir. Bâlî Efendi'nin mirası, Balkanlar'da İslâm'ın zorla değil, kalbî fetihle nasıl kök saldığının müşahhas delilidir.
FASIL X: Bâlî Efendi'nin Mirası: Osmanlı Klasiğinde Vahdet-i Vücûd'un Resmî Kabul Süreci
Sofiyalı Bâlî Efendi, İbnü'l-Arabî doktrininin Osmanlı Devleti tarafından resmî düzeyde bir sapkınlık değil, aksine devletin meşruiyet ve irfan omurgası olarak kabul edilmesinde Ebussuûd Efendi ve Kemalpaşazâde ile birlikte en mühim rolü oynamıştır.
Onun eserleri ve yetiştirdiği halifeler, Osmanlı klasik çağının ruhunu inşa etmiştir. Bâlî Efendi'nin türbesi bugün dahi Sofya'da bir nur kandili gibi yanmakta ve asırların ötesinden tevhid dersi vermeye devam etmektedir.