Sirâceddin es-Secâvendî ve El-Ferâizü's-Sirâciyye: İslâm Miras Hukuku, Cebirsel Hisse Hesabı ve Fıkıh Matematiği Külliyâtı

Sirâceddin Ebû Tâhir Muhammed b. Muhammed b. Abdirraşîd es-Secâvendî (ö. 600 / 1204 civarı), İslâm hukukunun en girift ve matematiksel sahası olan Ferâiz ilminde bir dönüm noktası kabul edilen büyük bir Hanefî fakihi, edibi ve matematikçisidir. Günümüzde Afganistan sınırları içerisinde bulunan tarihî Gazne yakınlarındaki Secâvend kasabasında doğup yetişen müellif, Mâverâünnehir ve Horasan ilim havzalarının fıkıh ve riyâziye birikimini şahsında meczetmiştir.

İslâm geleneğinde ferâiz ilmi, doğrudan doğruya Kur'ân-ı Kerîm'in en ayrıntılı biçimde tanzim ettiği nadir hukuk alanlarındandır. Nitekim meşhur nebevî rivayette şöyle buyrulmuştur:

«Ferâizi öğreniniz ve insanlara öğretiniz; zira o ilmin yarısıdır. O unutulacak ilk ilimdir ve ümmetimden ilk çekilip alınacak şeydir.» — Hadîs-i Şerîf

Secâvendî, işte bu nebevî tenbihe imtisalen, fıkhî nasslar ile aritmetik ve cebir kurallarını mükemmel bir muhtasar metin halinde birleştirmiş ve İslâm dünyasında asırlar boyu aşılamayacak bir miras hukuku klasiği vücuda getirmiştir.

El-Ferâizü's-Sirâciyye, son derece veciz, dakik, matematiksel bir mantık örgüsüyle inşa edilmiş bir şaheserdir. Eserde fuzûlî cedellerden, lafız kalabalığından kaçınılmış; mirasçı sınıfları, hisselerin dağıtım oranları ve aritmetik formüller mantıkî bir silsileyle takdim edilmiştir.

Eserin İslâm dünyasındaki şöhreti o denli yayılmıştır ki, üzerine onlarca şerh, hâşiye ve ta'lik yazılmıştır. Bu şerhlerin en zirvesi, şüphesiz büyük allâme Seyyid Şerîf el-Cürcânî'nin (ö. 816 / 1413) kaleme aldığı meşhur Şerhu's-Sirâciyye'dir. Cürcânî şerhiyle birlikte Sirâciyye; Osmanlı medreselerinde, Mısır el-Ezher'inde, Hint alt kıtasındaki Nizâmiyye medreselerinde ve Mâverâünnehir kürsülerinde fıkıh tahsilinin nihai imtihan metni haline gelmiştir.

Osmanlı kadı ve müftülerinin terekeleri taksim ederken (Kassâm mahkemelerinde) başvurduğu yegâne kanunî ve fıkhî el kitabı, Secâvendî'nin bu muhalled eseridir.

Secâvendî, mirasçıların terekeden hak alma önceliğini tanzim ederken ilk sıraya Ashâb-ı Ferâiz'i (payları Kur'an, sünnet veya icmâ ile tayin edilmiş zümre) koyar. Nisâ sûresinin 11, 12 ve 176. âyetlerinde sarahaten beyan edilen bu hisseler altı tanedir ve iki geometrik gruba ayrılır:

• Birinci Grup (Nısf ve Katları): Nısf (1/2), Rubu' (1/4), Sümun (1/8).
• İkinci Grup (Sülüsan ve Katları): Sülüsan (2/3), Sülüs (1/3), Südüs (1/6).

Secâvendî, bu hisseleri alacak on iki hak sahibini (dört erkek: baba, dede, ana bir erkek kardeş, koca; sekiz kadın: zevce, kız, oğul kızı, ana, nene, öz kız kardeş, baba bir kız kardeş, ana bir kız kardeş) tek tek sayar ve her birinin hangi şartlarda hangi hisseyi alacağını matematiksel bir kesinlikle kaideye bağlar.

Örneğin zevce (eş), çocuk veya oğul çocuğu yoksa 1/4, varsa 1/8 alır. Kız tek başına ise 1/2, iki veya daha fazla iseler 2/3 hisseyi müştereken paylaşırlar.

Ashâb-ı ferâiz hisselerini aldıktan sonra terekede mal artarsa, bu bakiye tereke Asabe'ye intikal eder. Şayet ashâb-ı ferâiz yoksa, terekenin tamamını asabe alır. Secâvendî, asabeyi üç temel sınıfta inceler:

1. Asabe bi-Nefsihî (Kendi Başına Asabe): Vefat eden kimseye araya kadın girmeksizin erkek bağıyla bağlanan erkek akrabalardır. Öncelik sırası dört cihettir:
   a) Bünüvvet (Oğullar ve torunlar),
   b) Übüvvet (Baba ve dedeler),
   c) Uhuvvet (Öz ve baba bir erkek kardeşler ile onların oğulları),
   d) Umûmet (Amcalar ve onların oğulları).
2. Asabe bi-Gayrihî (Başkası Sebebiyle Asabe): Tek başlarına kaldıklarında ashâb-ı ferâizden olan kızların, aynı derecedeki erkek kardeşleriyle birlikte bulunmaları halinde 'erkeğe iki, kadına bir pay' (li'z-zekeri mislü hazzı'l-ünseyeyn) kuralınca asabe haline gelmeleridir.
3. Asabe Maa-Gayrihî (Başkasıyla Birlikte Asabe): Kız veya oğul kızlarıyla birlikte kalan öz veya baba bir kız kardeşlerin asabe sıfatıyla kalan malı almalarıdır.

Asabe hiyerarşisinde yakın derece uzaktakini, öz kardeş baba bir kardeşi düşürür (tercih bi'l-kuvve ve bi'd-derece).

Secâvendî'ye göre ferâiz ilmini bilmeyen bir fakih, mirasta adaleti sağlayamaz; hacb ilmini bilmeyen ise ferâizi asla kavrayamaz. Hacb, bir mirasçının varlığı sebebiyle diğer bir mirasçının mirastan tamamen mahrum olması veya hissesinin azalmasıdır:

• Hacb-i Nuksân (Eksiltme Hacbi): Mirasçının payının büyük hisseden küçük hisseye düşmesidir. Bütün mirasçılarda cereyan edebilir (Örn: Çocuğun varlığı sebebiyle kocanın hissesinin 1/2'den 1/4'e düşmesi).
• Hacb-i Hırmân (Tamamen Mahrum Etme): Bir vârisin diğerini tamamen mirastan düşürmesidir. Ancak altı mirasçı hiçbir surette hacb-i hırmâna uğramaz: Baba, ana, koca, zevce, oğul ve kız.

Secâvendî'nin koyduğu altın kaidelerden biri şudur: 'Meyyite bir şahıs vasıtasıyla bağlanan kimse, o vasıta hayatta iken miras alamaz' (Örn: Babanın varlığında dede veya kardeşler mirastan düşer). Bu kural, mirasın haksızca parçalanmasını önleyen tabii hukuk nizamıdır.

Ferâiz tatbikatında hisselerin toplamı bazen tam bir bütünü (1) aşar veya geride asabe bulunmadığı halde terekeden mal artar. Secâvendî, bu iki matematiksel krizi Hz. Ömer ve Hz. Ali'den intikal eden icmâî formüllerle çözer:

1. Avl (Hisselerin Artması): Hisselerin payları toplamı paydayı aştığında, payda payların toplamına eşitlenir; böylece her mirasçı hissesi oranında adil bir kesintiye uğrar. Sirâciyye'de avl kabul eden ana paydalar şunlardır:

• Paydası 6 olan meseleler: 7, 8, 9 veya 10'a avl eder.
• Paydası 12 olan meseleler: 13, 15 veya 17'ye avl eder.
• Paydası 24 olan mesele: Yalnızca 27'ye avl eder (Meşhur Minberiyye Meselesi).

2. Redd (Geri Verme): Ashâb-ı ferâiz paylarını aldıktan sonra asabe yoksa, artan mal karı-koca hariç diğer ashâb-ı ferâize hisseleri nispetinde iade edilir. Hanefî mezhebinin benimsediği bu usûl, terekeden kalan malın beytülmâle kalması yerine akrabaya dağıtılmasını sağlayarak aile dayanışmasını korur.

Ashâb-ı ferâiz ve asabe bulunmadığında tereke kime intikal edecektir? Secâvendî, kan bağı olup da ilk iki sınıfa girmeyen kadın ve erkek akrabaları Zevi'l-Erhâm başlığı altında tanzim eder. İslâm hukukunda bu hususta iki büyük ekol vardır:

• Ehl-i Tenzîl (Hicaz Mektebi): Zevi'l-erhâmı, meyyite bağlandığı vârisin derecesine indirgeyerek mirasçı kılar (Örn: Kızın kızı, kız gibi kabul edilir).
• Ehl-i Karâbet (Irak ve Hanefî Mektebi): Secâvendî'nin müdafaa ettiği bu nizamda, asabe hiyerarşisine benzer dört sınıf tesis edilir:
  1. Sınıf: Meyyitin furûu (kız çocuklarının evlatları ve torunları).
  2. Sınıf: Meyyitin usûlü (dede ve ninelerden düşenler: ananın babası vb.).
  3. Sınıf: Anne-babanın furûu (kız kardeş çocukları, erkek kardeş kızları).
  4. Sınıf: Dede ve ninelerin furûu (halalar, teyzeler, dayılar).

Secâvendî, 1. sınıfın diğerlerini düşürdüğünü, kendi içinde derece yakınlığı ve kuvvetli bağın üstün tutulduğunu en ince cebirsel detaylarıyla açıklar.

Ferâiz ilminin en yüksek riyâzî mahareti, Münâsaha (birbiri ardınca ölümler) faslında ortaya çıkar. Bir şahsın vefatından sonra tereke henüz paylaştırılmadan vârislerden biri veya birkaçı daha vefat ederse, miras hesapları iç içe geçer.

Secâvendî, münâsahanın çözümünde şu cebirsel basamakları vazeder:

1. İlk ölenin terekesi hesaplanır ve yaşayan vârislerin hisseleri belirlenir.
2. Sonradan ölen vâris için müstakil bir ferâiz tablosu kurulur ve onun vârisleri tespit edilir.
3. İkinci meyyitin ilk terekeden aldığı pay ile kendi terekesinin paydası karşılaştırılır (Muvâfakat, Mübâyenet, Tedâhül, Temâsül).
4. Aralarındaki matematiksel orana göre ortak payda (Aslü'l-Mesele) büyütülerek (tashîh edilerek) tek bir nihai sayı bulunur ve her hak sahibine kuruşu kuruşuna hakkı teslim edilir.

Bu hesaplamalar, modern matris cebri ve lineer denklem sistemleriyle birebir örtüşen hayranlık verici bir ortaçağ matematik dehasıdır.

Secâvendî, hukukun tabii akışını bozan biyolojik veya kazâî belirsizliklerde en koruyucu 'ihtiyat' prensibini işletir:

• Haml (Ana Karnındaki Cenin): Vefat anında ana rahminde bulunan cenin vâris kabul edilir. Tereke paylaştırılırken ceninin erkek veya kız, tek veya ikiz doğma ihtimallerinden hangisi diğer vârislerin aleyhine en büyük hisseyi gerektiriyorsa, o miktar bloke edilir ve doğuma kadar bekletilir.
• Mefkûd (Kayıp Şahıs): Yaşayıp yaşamadığı bilinmeyen kimse hakkında çift yönlü ihtiyat uygulanır: Kendi malı hususunda sağ kabul edilir, malı başkasına dağıtılmaz; başkasının mirasçılığı hususunda ise ölü kabul edilerek payı emaneten saklanır.
• Hunsâ-i Müşkil (Cinsiyeti Belirsiz Olan): Hünsâya kadın veya erkek olma ihtimallerinden hangisinde en az hisse düşüyorsa (nuksan payı) o verilir; kalan ihtilaflı miktar netleşene kadar tevkif edilir.
• Garîk ve Hedîm (Birlikte Boğulan veya Göçük Altında Kalanlar): Hangisinin önce öldüğü bilinemeyen akrabalar, birbirine mirasçı olamazlar; her birinin malı doğrudan hayattaki diğer vârislerine intikal eder.

Bu incelikli hükümler, İslâm hukukunun kimsenin hakkını zayi etmeyen hassas adalet mizanını gözler önüne serer.

El-Ferâizü's-Sirâciyye, yazıldığı 13. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar İslâm coğrafyasının en uzun ömürlü ders kitaplarından biri olmuştur. Osmanlı medrese nizamında Sahn-ı Semân ve Süleymaniye medreselerinde kadı namzetlerinin ferâiz ehliyeti bu metin üzerinden ölçülmüştür.

Eserin etkisi sadece İslâm dünyasıyla sınırlı kalmamış; İngiliz sömürge idaresi 18. yüzyıl sonunda Hindistan'da Müslümanların ahvâl-i şahsiyye (aile ve miras) davalarını tanzim edebilmek için Sir William Jones'a eseri 'Al Sirajiyyah: Or the Mahommedan Law of Inheritance' (Kalküta, 1792) adıyla İngilizceye tercüme ettirmiştir. Jones, önsözünde eserin mantıkî mükemmelliği ve cebirsel tutarlılığı karşısındaki hayranlığını gizleyememiştir.

Bugün dahi İslâm miras hukuku mevzuatı, Türkiye'deki klasik ilahiyat kürsüleri ve İslâm ülkelerindeki hukuk fakülteleri; Secâvendî'nin Sirâciyye'de billurlaştırdığı kaideleri esas almakta, bu anıtsal metin ilmin yarısı olan ferâizin kutup yıldızı olmaya devam etmektedir.