İslâm medeniyetinde tıp, kamu sağlığı ve meslek ahlâkının en müstesna şahsiyetlerinden biri olan Ebû Saîd Sinân b. Sâbit b. Kurre el-Harrânî (880–943), tarihin en seçkin ilim ailelerinden birine mensuptur.

Büyük matematikçi ve astronom Sâbit b. Kurre'nin oğlu, meşhur hekim ve tarihçi İbrâhim b. Sinân'ın babasıdır. Bağdat'ta Abbâsî halifeleri el-Muktedir-Billâh, el-Kāhir-Billâh ve er-Râzî-Billâh dönemlerinde saray baştabibi (Reîsü'l-Etıbbâ) ve yüksek bürokrat olarak vazife yapmıştır.

Babası gibi kadim Süryanice, Grekçe ve Arapça dillerine hâkim olan Sinân; Hipokrat ve Galen'in tıbbî mirasını İslâm'ın merhamet, adalet ve kamu maslahatı ilkeleriyle yeniden yoğurmuştur.

Sinân b. Sâbit'in tıp tarihine kazandırdığı en mühim kurumsal reform, tababet mesleğinde lisans ve ehliyet imtihanı nizamıdır.

931 senesinde Bağdat'ta ehliyetsiz bir tabibin hatalı tedavisi neticesinde bir hastanın vefat etmesi üzerine, Halife Muktedir-Billâh olağanüstü bir ferman çıkararak Sinân b. Sâbit'i vazifelendirmiştir. Sinân, Bağdat'taki bütün hekimleri huzuruna çağırarak kapsamlı bir tıp imtihanına tabi tutmuştur.

İmtihanı geçemeyen veya sahte hekimlik yapan binden fazla kişiye hekimlik yapma yasağı getirilmiş; yalnızca teorik anatomi, farmakoloji ve klinik bilgisi tam olan 860 hekime resmî hekimlik icazeti (ruhsatnâme) verilmiştir. Bu hadise, tarihte devlet eliyle uygulanan ilk organize tıp lisanslama sınavıdır.

Sinân b. Sâbit'in kamu sağlığı alanındaki en muazzam icadı, seyyar hastaneler (el-Bîmâristânü'l-Mahmûl / Seyyâr) teşkilatıdır.

O devirde büyük hastaneler sadece Bağdat gibi büyük metropollerde bulunuyordu. Köylerde, bataklık bölgelerde ve dağlık arazilerde yaşayan yoksul halk sağlık hizmetinden tamamen mahrumdu.

Sinân, deve ve katır sırtında taşınan çadırlar, ilaç sandıkları, cerrahi aletler ve hekimlerden müteşekkil gezici sağlık orduları kurmuştur. Bu seyyar hastaneler en ücra köyleri adım adım dolaşarak hastaları ücretsiz muayene ve tedavi etmiş, salgın hastalıkların yayılmasını kaynağında önlemiştir.

Vezir Ali b. Îsâ el-Cerrâh ile Sinân b. Sâbit arasındaki mektuplaşmalar, tıp ahlâkı ve insan hakları tarihinin en parlak altın sayfalarıdır.

Sinân'a yazılan resmî mektupta şu tarihî emir yer alır: 'Zindanlardaki mahkûmların kalabalık koğuşlarda hastalığa yakalanma ihtimali hür insanlardan fazladır. Her gün hekimler zindanlara girmeli, mahkûmları tek tek muayene etmeli, ilaç ve şuruplarını bizzat vermelidir.'

Sinân b. Sâbit bu emri titizlikle uygulamış, cezaevlerinde düzenli revirler kurdurmuştur. Hatta din ve ırk farkı gözetmeksizin, zimmî (gayrimüslim) vatandaşların da bu sağlık hizmetinden eşit şekilde faydalanmasını sağlamıştır.

Sinân b. Sâbit'in ilmî eserlerinden biri olan Kitâbü'l-Envâ', gökyüzü olayları, mevsim geçişleri ve atmosferik değişikliklerin insan mizacı ve sağlığı üzerindeki tesirlerini inceler.

Kadim Arap envâ' (yıldız batışları ve yağmur dönemleri) ilmini tıp bilimiyle birleştirmiştir. Rüzgârların yönü, havadaki nem oranı ve mevsimsel sıcaklık dalgalanmalarının hangi salgınları (veba, kolera, humma) tetiklediğini ampirik gözlemlerle ortaya koymuştur.

Büyük tıp tarihçisi İbn Ebî Usaybia, 'Uyûnü'l-Enbâ' fî Tabakāti'l-Etıbbâ adlı eserinde Sinân'ın sadece tıpta değil, matematik ve geometride de babasının seviyesinde bir üstat olduğunu kaydeder.

Sinân, tıbbî teşhislerde ve cerrahî müdahalelerde geometrik orantıların önemine dikkat çekmiş; kemik kırıklarının tedavisinde mekanik kaldıraç ve traksiyon prensiplerini hendesî modellerle açıklamıştır.

Sinân, Hipokratik 'dört hılt' (kan, safra, sevda, balgam) teorisini felekiyyât ile irtibatlandırmıştır.

Ay'ın evrelerinin (hilâl, dolunay, rü'yet) vücut sıvıları ve kan basıncı üzerindeki çekim tesirlerini gözlemlemiş; kan aldırma (hacamat) ve cerrahî operasyonlar için en uygun göksel vakitleri tayin etmiştir.

Sinân b. Sâbit aynı zamanda kıymetli bir tarihçidir. Süryanî ve İslâm kroniklerini inceleyerek hükümdarların ve tabiplerin biyografilerini kaleme almıştır.

Tıp tarihini peygamberlerin tebliği ve kadim hikmet mektepleriyle irtibatlandırarak, tıbbın nihai gayesinin insana tevazu ve hizmet şuuru aşılamak olduğunu vurgulamıştır.

Sinân'ın ahlâk risalelerinde öne çıkan temel düstur, hekimin bir 'şifacı' değil, ilâhî şifanın (eş-Şâfî ism-i şerîfi) bir tecellî aynası ve vesilesi olduğudur.

Hekim, hastanın karşısına kibirle değil; hastanın acısını kendi nefsinde hisseden bir diğerkâmlıkla çıkmalıdır. Zengin ile fakir, hür ile köle hekimin nazarında can taşıması bakımından mutlak surette eşittir.

Sinân b. Sâbit, İslâm medeniyetinin hastaneleri (bîmâristân) nasıl birer merhamet sarayına dönüştürdüğünün, sosyal devlet anlayışının ve tıp ahlâkının tarihteki en abidevî temsilcisidir.

Onun kurduğu seyyar hastane nizamı ve hekimlik imtihanları, asırlar sonra modern dünyanın 'Kızılay', 'Kızılhaç' ve tabip odaları teşkilatlarına ilham kaynağı olmuştur.

Temel Kaynakça: İbn Ebî Usaybia, 'Uyûnü'l-Enbâ' fî Tabakāti'l-Etıbbâ; İbnü'n-Nedîm, el-Fihrist; İbnü'l-Kıftî, Târîhu'l-Hükemâ; Cyril Elgood, A Medical History of Persia and the Eastern Caliphate; Fuat Sezgin, GAS Band III: Medizin-Pharmazie.