Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa ve Silâhdar Târihi: Hasoda Teşrifatı, Viyana Seferi, Zenta Faciası ve Edirne Vak'ası Külliyâtı

Osmanlı vakanüvislik ve hatırat edebiyatının en canlı ve samimi şahitlerinden olan Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa (1658-1726), İstanbul Boğaziçi'nin Fındıklı semtinde dünyaya gelmiştir. Babası deniz levendi ve kayıkçı esnafından İlyas Ağa'dır. Genç yaşta saray mektebi olan Enderûn-ı Hümâyun'a kabul edilen Mehmed Ağa, hüsn-i ahlâkı, dürüstlüğü ve intizamıyla dikkat çekerek Seferli Koğuşu'ndan Hasoda'ya intisap etmiştir.

Sultan IV. Mehmed'in padişahlığının son döneminde Hasoda'da vazife almış, ardından II. Süleyman, II. Ahmed ve bilhassa Sultan II. Mustafa'nın en yakın maiyetinde yer almıştır. Padişahın kılıcını taşıyan ve en mahrem sohbetlerine şahit olan Silâhdarlık (Silâhdar-ı Şehriyârî) unvanını almış, padişahın bizzat sefere çıktığı Avusturya gazalarında hünkârın yanı başında yer almıştır.

«Padişahlar katında doğruluk ve sadakatten aziz nesne yoktur. Lâkin saray rüzgârı bir lahzada gülistanı hâr-zâra tebdil eyler. Kalem ehli olan, ikbâl gününde şahit olduğu vukuatı nisyân girdabına terk etmeyip cerîde-i âleme hakketmelidir.» — Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa

Mehmed Ağa, sarayın en mahrem odalarında yaşanan tahttan indirmeleri, vezir azillerini, cülûs bahşişi buhranlarını ve cephedeki mağlubiyetlerin saraydaki akislerini bizzat tecrübe etmiş, resmî vakanüvislerin örtbas ettiği hakikatleri çekinmeden kaydetmiştir.

Silâhdar Mehmed Ağa'nın ilk ve en muazzam eseri, Kâtib Çelebi'nin Fezleke adlı meşhur tarihine yazdığı zeyldir. Eser umumiyetle Târîh-i Silâhdar adıyla maruftur. Kâtib Çelebi eserini 1654 (Hicrî 1065) senesinde noktalamıştı. Fındıklılı Mehmed Ağa, bu tarihten devralarak 1695 (Hicrî 1106) senesinde Sultan II. Ahmed'in vefatı ve II. Mustafa'nın cülûsuna kadar geçen kırk yıllık hadisatı iki koca cilt halinde telif etmiştir.

Târîh-i Silâhdar'ın diğer Osmanlı kroniklerinden ayrılan başlıca hususiyetleri şunlardır:

• Müşahede ve Birinci Elden Şahitlik: Hadiselerin büyük çoğunluğunu bizzat gözleriyle görmüş, fermanları bizzat kaleme almış yahut padişahın ağzından işitmiştir.
• Saray ve Enderûn Teşrifatı: Osmanlı saray teşrifatının, dîvân merasimlerinin, hırka-i şerîf ziyaretlerinin ve elçi kabullerinin en ince teferruatına kadar zaptedilmesi.
• Halkın ve Ordunun Psikolojisi: Sadece saray bürokrasisini değil, İstanbul halkının iaşe krizini, fırınlardaki ekmek kuyruklarını ve sipahi isyanlarının dehşetini tasvir etmesi.

Eser, 17. yüzyıl sonu Osmanlı krizler çağının en zengin tarih hazinesidir.

Silâhdar Tarihi'nin en sarsıcı fasıllarından biri, 1683 senesindeki II. Viyana Muhasarası ve Kahlenberg Bozgunu tasviridir. Mehmed Ağa, sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın ordudaki disiplinsizliği görmezden gelen kibrini ve Kırım Hanı Murad Giray ile Vezir İbrâhim Paşa arasındaki çekişmeleri ibretle nakleder.

Mehmed Ağa'nın tespitlerine göre Viyana hezimetinin iç dinamikleri:

Silâhdar, Merzifonlu'nun Belgrad'da boğdurulması sahnesini bizzat cellâtların ve padişah fermanının seyrini izleyerek tüyleri ürperten bir gerçekçilikle kaydetmiştir.

Mehmed Ağa, Târîh-i Silâhdar'ın hitamından sonra doğrudan Sultan II. Mustafa'nın cülûsuyla başlayan devreyi müstakil bir eserde toplamış ve buna Nusretnâme adını vermiştir. Nusretnâme, 1695'ten 1721 senesine kadar uzanan devreyi, bilhassa II. Mustafa'nın bizzat ordunun başında sefere çıktığı üç büyük Avusturya Sefer-i Hümâyunu'nu (Lugoş, Ulaş ve Zenta) günü gününe zapteden bir cerîdedir.

Sultan II. Mustafa'nın tahta çıktığında neşrettiği meşhur hatt-ı hümâyunu Silâhdar şöyle nakleder:

«Bize zevk u safâ ve sarayda istirahat haramdır! Ecdâd-ı izâmımız gibi bizzat nefsimizle gazaya niyet eyledik. İslâm askerinin çektiği meşakkati bizzat çekmedikçe rahat yüzü görmeyelim!» — Sultan II. Mustafa Hân

Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, bu seferlerin her konak yerini, dökülen topları, geçilen bataklıkları ve askerin tayınâtını günü gününe kaydetmiştir.

11 Eylül 1697 tarihinde cereyan eden Zenta Muharebesi, Osmanlı ordu teşkilatının yaşadığı en büyük trajedilerden biridir ve Nusretnâme bu hadisenin dünyadaki en mufassal kaynağıdır. Prens Eugen kumandasındaki Avusturya ordusu, Tisa Nehri üzerindeki ahşap köprüden ordunun ağırlıkları ve padişah karşı kıyıya geçmişken, henüz geçemeyen piyade ve yeniçeri fırkalarını gafil avlamıştır.

Silâhdar'ın kaleminden Zenta faciası:

• Köprü Başının Çöküşü: İki kıyı arasında sıkışan ordunun üzerine yağan top humbaralarıyla ahşap köprünün tutuşması ve nehrin cesetlerle dolması.
• Sadrazam Elmas Mehmed Paşa'nın Sebatı: Askerin dağılmasını önlemek için kılıcını çekip bizzat düşman saflarına hücum eden sadrazamın, kendi askeri tarafından çiğnenerek şehit düşmesi.
• Mühr-i Hümâyun ve Devlet Hazinesinin Kaybı: Sadrazamın boynunda asılı duran altın Mühr-i Hümâyun'un Avusturyalıların eline geçmesi ve padişahın gözyaşları içinde Temeşvar'a çekilişi.

Mehmed Ağa, bu felaketin padişahın ve saray maiyetinin manevî dünyasında açtığı derin yarayı en dokunaklı ifadelerle tasvir eder.

Zenta hezimeti akabinde Osmanlı Devleti, Kutsal İttifak devletleri (Avusturya, Venedik, Lehistan ve Rusya) ile masaya oturmak mecburiyetinde kalmıştır. 1699 Karlofça Muahedesi ile Macaristan, Podolya ve Mora terk edilmiş, Osmanlı tarihinin ilk büyük toprak kaybı resmileşmiştir.

Silâhdar Mehmed Ağa, Karlofça müzakerelerinde başmurahhas olan Reisülküttâb Râmi Mehmed Efendi ile Sadrazam Amcazâde Hüseyin Paşa'nın sergilediği diplomatik mahareti takdirle anlatır. Mehmed Ağa'ya göre Karlofça:

«Asırlardır kılıçla çizilen hudutların ilk defa kâğıt ve divit ile müdafaa edilmek zorunda kalındığı acı bir dönüm noktasıdır. Askerin cephanesi tükendiğinde devletin tek kalkanı kâtiplerin zekâsı olmuştur.»

Mehmed Ağa, bu hezimetten sonra orduda ve donanmada başlatılan ıslahat gayretlerini de tafsilatıyla nakletmiştir.

Nusretnâme'nin zirve noktası, Osmanlı siyasî tarihinin en dramatik hadiselerinden biri olan 1703 Edirne Vak'ası tahlilidir. Padişah II. Mustafa'nın İstanbul'u terk edip Edirne'de ikamet etmesi, devlet idaresini kayıtsız şartsız hocası Şeyhülislâm Seyyid Feyzullah Efendi'ye devretmesi başkentte büyük bir infiale yol açmıştır.

Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa'nın aktardığı isyan kronolojisi:

1. Cebeciler Kıyamı: Gürcistan seferine gitmek üzere ulufelerini alamayan cebecilerin Sultanahmet Meydanı'nda ayaklanması.
2. İstanbul Ulemasının İttifakı: Feyzullah Efendi'nin akrabalarını yüksek mevkilere tayin etmesine öfkelenen medrese ehlinin asilere katılması.
3. Edirne'ye Yürüyüş: Asilerin Çorlu üzerinden Edirne'ye doğru ordu halinde hareketi ve sadık birliklerin asilere iltihakı.
4. Feyzullah Efendi'nin Feci Akıbeti: Şeyhülislâmın azledilip hapsedilmesi, ardından asiler tarafından işkenceyle katledilerek Tunca Nehri'ne atılması.
5. Sultan III. Ahmed'in Cülûsu: II. Mustafa'nın tahttan feragat ederek kardeşi III. Ahmed'i tahta oturtması.

Mehmed Ağa, hadiseleri bizzat padişahın dairesinde yaşamış bir saray zabiti sıfatıyla, iki tarafın psikolojisini de harikulade aksettirmiştir.

Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa'nın eserleri salt bir siyasî-askerî kronik değildir. O, devrinin günlük hayatını, halkın sevinç ve kederlerini en canlı renklerle kaydeden büyük bir sosyal tarihçidir.

Eserlerde öne çıkan sosyal ve medenî bahisler:

• 1690 Büyük İstanbul Depremi: Suriçi'nde yıkılan camiler, Yedikule surlarının çöküşü ve halkın çadırlarda geçirdiği kış ayları.
• Taun ve Veba Salgınları: İstanbul ve Rumeli'de binlerce can alan salgınlar, karantina usulleri ve cenaze teşrifatı.
• Narh ve Ekmek Buhranı: Kış aylarında Karadeniz'den buğday gemilerinin gelememesi üzerine fırınlarda çıkan kargaşa ve Sadrazamın tebdil-i kıyafet teftişleri.
• Halk İnanışları ve Göksel Hadiseler: Kuyruklu yıldızların geçişi, ay ve güneş tutulmalarının ulema ve halk nazarındaki manevî tefsirleri.

Bu zengin muhteva, eseri devrinin etnografik bir ansiklopedisi derecesine yükseltir.

17. ve 18. asır Osmanlı nesrinde umumiyetle Nergisî ve Veysî tarzı ağdalı, secîli ve mübalağalı inşâ üslûbu hâkimken, Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa bu sun'î dili reddetmiş; akıcı, berrak, vakur ve doğrudan doğruya hakikati aksettiren bir Türkçe kullanmıştır.

Üslûbunun temel prensipleri:

• Doğrudan Müşahede Vurgusu: «Bizzat hünkârın ardında idim», «Gözümle gördüm ki», «Kulağımla işittim ki» kabilinden şahadete dayalı üslûp.
• Tenkitçi Tarafsızlık: Padişaha olan derin hürmetine rağmen, onun hatalarını, hocası Feyzullah Efendi'ye olan körü körüne teslimiyetini ve orduyu sefalete sürükleyen basiretsizlikleri açıkça yazabilme cesareti.
• Vesika Zenginliği: Eserine fermanların, hatt-ı hümâyunların, serhad mektuplarının ve fetvaların tam suretlerini derç etmesi.

Bu sebeple Hammer ve Zinkeisen gibi Batılı şarkiyatçılar da Osmanlı gerileme dönemini tetkik ederken Silâhdar'ı en güvenilir birinci el kaynak kabul etmişlerdir.

Silâhdar Fındıklılı Mehmed Ağa, ömrünün son demlerinde saraydan ayrılarak doğduğu semt olan Fındıklı'ya çekilmiş, eserlerini nihayete erdirdikten sonra 1726 senesinde vefat etmiştir. Kabri Fındıklı sırtlarındadır.

Onun telif ettiği Târîh-i Silâhdar ve Nusretnâme, kendisinden sonra gelen resmî vakanüvisler Râşid Mehmed Efendi, Çelebizâde Âsım ve Subhî Mehmed Efendi için vazgeçilmez bir zemin teşkil etmiştir. Raşid Tarihi'nin Viyana sonrası kısımları büyük ölçüde Silâhdar'ın cerîdelerinin hülasasından ibarettir.

«Silâhdar Mehmed Ağa olmasaydı, Osmanlı Devleti'nin Viyana önlerinden Karlofça masasına, oradan Edirne İhtilali'ne uzanan en karanlık ve trajik çeyrek asrı saray duvarlarının ardında ebediyen karanlıkta kalacaktı.»

Bugün Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi ve Millet Kütüphanesi'nde muhafaza edilen nüshaları, Türk milletinin şan ve zaferleri kadar hezimet ve krizlerden ibret alma şuurunun da en kıymetli abidevi vesikasıdır.