Şihâbüddîn el-Makkarî ve Nefhu't-Tîb: Endülüs İrfânı, Kurtuba Medeniyeti ve Gırnata Külliyâtı

Şihâbüddîn Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. Ahmed el-Makkarî et-Tilimsânî (yaklaşık 986-1041 / 1578-1632), İslâm medeniyetinin 'Yitik Cennet'i olan Endülüs’ün tarihini, edebiyatını, irfânını ve felsefî mirasını ebedîleştiren en büyük müverrih ve ediptir. Cezayir’in kadîm kültür merkezi Tilimsan’da doğan el-Makkarî, aslen Endülüs’ün Makkara kasabasından Mağrib’e hicret etmiş köklü bir ulema ailesine mensuptur.

Genç yaşta Tilimsan ve Fas’ın ünlü Karaviyyîn Medresesi’nde hadis, fıkıh, lügat ve tefsir tahsil eden Makkarî, Karaviyyîn Camii’nde müftülük ve vaizlik makamına yükselmiştir. Daha sonra hac farizası için Doğu’ya göç etmiş; Kahire’deki el-Ezher Camii’nde Sahîh-i Buhârî dersleri vermiş, Kudüs ve Dımaşk’ta (Şam) devrin en büyük ilim meclislerine riyâset etmiştir.

«Endülüs toprağı öyle bir gülistandı ki, rüzgârı misk, taşları yakut, nehirleri tesnîm idi; ne yazık ki o aziz mülk cehalet ve tefrika yüzünden elimizden kayıp gitti.» — el-Makkarî

Şam ulemasının ve bilhassa İbn Şâhin’in ısrarlı ricaları üzerine Makkarî, Endülüs’ün hafızasını kaybolmaktan kurtaracak olan dev eseri Nefhu’t-Tîb’i Kahire ve Şam’da kaleme almıştır.

Makkarî’nin şaheseri olan Nefhu’t-Tîb min Gusni’l-Endelüsi’r-Ratîb ve Zikri Vezîrihâ Lisâniddîn İbni’l-Hatîb (Taze Endülüs Dalından Yayılan Güzel Kokular ve Onun Veziri Lisânüddîn İbnü’l-Hatîb’in Yâdı), sekiz koca ciltlik devasa bir medeniyet ansiklopedisidir.

Eser iki ana kısımdan müteşekkildir: Birinci kısım tamamen Endülüs’ün coğrafyası, fethi, şehirleri, Kurtuba Mescidi, sarayları, uleması, mutasavvıfları, edipleri ve Hristiyan istilasıyla düşüşünü ihtiva eder. İkinci kısım ise Endülüs’ün son büyük veziri, edibi ve mutasavvıfı Lisânüddîn İbnü’l-Hatîb’in hayatı, eserleri, şiirleri ve dostlarıyla münasebetlerine hasredilmiştir.

• Birinci Bölüm: Endülüs’ün tabiatı, iklimi ve şehirlerinin hususiyetleri.
• İkinci Bölüm: Feth-i Mübîn: Târık b. Ziyâd ve Mûsâ b. Nusayr’ın gazaları.
• Üçüncü Bölüm: Kurtuba ve Gırnata ulemasının, fakihlerinin ve şairlerinin biyografileri.
• Dördüncü Bölüm: Endülüs’ten Doğu’ya göç eden İbnü’l-Arabî ve İbn Rüşd gibi dâhilerin tesirleri.

Bu eser olmasaydı, bugün Endülüs medeniyetine dair bildiğimiz binlerce yazma eser, tarihî vesika ve tasavvufî hatıra tarihin karanlıklarına gömülmüş olacaktı.

Makkarî eserinde Endülüs coğrafyasını öyle canlı ve şiirsel bir lisanla tasvir eder ki, okuyucu kendini Vâdîkebîr (Guadalquivir) nehrinin kenarında veya Cebel-i Târık boğazının serin rüzgârlarında hisseder. Endülüs, dört mevsimin ahenkle buluştuğu, bereketli toprakları ve şifalı sularıyla bir yeryüzü cenneti olarak anlatılır.

Kurtuba’nın mermer köprüleri, İşbîliye’nin (Sevilla) zeytinlikleri ve portakal bahçeleri, Belensiye’nin (Valencia) ipek dokuma tezgâhları, Mâleka’nın (Malaga) incirleri ve Gırnata’nın karlı Sierra Nevada (Cebelü’ş-Şems) dağlarına bakan Elhamra burçları kitapta adeta bir tablo gibi resmedilir.

«Endülüs seması o kadar berrak, havası o kadar latiftir ki, insanların zihinleri burada keskinleşir, tabiatları incelir ve lisanları şiire durur.» — el-Makkarî

Bu coğrafî bereket, maddî refahla birleşerek İslâm medeniyetinin en rafine şehircilik, ziraat, su mühendisliği ve bahçe mimarisini doğurmuştur.

Nefhu’t-Tîb’in en heyecan verici fasıllarından biri, Emevî Halifesi II. Hakem döneminde Kurtuba’nın ulaştığı ilmî seviyenin anlatıldığı bölümdür. Avrupa’nın en büyük krallık kütüphanelerinde birkaç yüz el yazması zor bulunurken, Kurtuba Saray Kütüphanesi’nde fihristleri dahi kırk dört cilt tutan 400.000’den fazla kitap mevcuttu.

Halife II. Hakem, Bağdat, Basra, Şam ve Kahire’ye özel elçiler ve tüccarlar göndererek Doğu’da henüz mürekkebi kurumamış her yeni eseri altın karşılığında satın aldırıp Kurtuba’ya getirtirdi. Kurtuba sokaklarında yüzlerce kadın hattat Kur’ân-ı Kerîm ve felsefe metinleri istinsah ediyor, kitap pazarları kuyumcu çarşılarından daha çok itibar görüyordu.

• Kurtuba Ulu Camii (Câmiu Kurtuba): 1.293 mermer sütunuyla sadece bir ibadethane değil, binlerce talebenin ders halkalarına katıldığı bir üniversite.
• Medînetü’z-Zehrâ: Sanatın, riyâziyenin ve mimarinin zirvesi olan efsanevî saray-şehir.
• Halkın Okur-Yazarlık Oranı: En yoksul köylülerin dahi çocuklarını medreselere gönderdiği bir maarif nizamı.

Makkarî, Kurtuba’nın bu parlak çağını anlatırken hüznünü gizleyemez ve ilmin kıymeti bilinmediğinde sarayların nasıl harabeye döndüğünü ibretle kaydeder.

Nefhu’t-Tîb’in ikinci yarısının mihveri, Endülüs’ün son dâhisi kabul edilen Lisânüddîn İbnü’l-Hatîb’dir (713-776 / 1313-1374). Hem kılıçla orduyu sevk eden hem de kalemiyle devleti idare eden bir devlet adamı olduğu için ona 'Zü’l-Vizâreteyn' (İki Vezirlik Sahibi) unvanı verilmiştir.

İbnü’l-Hatîb; tarihçi, hekim, şair, diplomat ve büyük bir mutasavvıftır. Veba salgını sırasında yazdığı Mukniatü’s-Sâil an Marazi’l-Hâil adlı risalesinde mikrobik bulaşmayı (sirayet) tıp tarihinde ilk defa ampirik delillerle ispat etmiştir. Edebiyatta ise meşhur Endülüs muvaşşahlarının en usta şairidir; onun şiirleri bugün dahi Elhamra Sarayı’nın duvarlarında mermerlere oyulmuş vaziyette durmaktadır.

«Câdike’l-gaysu izâ’l-gaysu hema / Yâ zamâne’l-vasli bi’l-Endelüsi... (Ey Endülüs’teki vuslat günleri! Yağmurlar yağdıkça rahmet seni sulasın...)» — İbnü’l-Hatîb

Saray entrikaları ve haset yüzünden Fas’ta zindana atılarak şehit edilen bu büyük dâhinin bütün edebî ve tasavvufî mirası Makkarî’nin titizliği sayesinde kaybolmaktan kurtulmuştur.

Makkarî, Endülüs’ün sadece fıkıh ve şiir diyarı olmadığını; tasavvuf tarihini kökten değiştiren en yüce irfan mektebinin burada filizlendiğini ayrıntılarıyla belgeler. Endülüs tasavvufu, Mağrib zühdü ile İbn Meserre’nin hikmetini birleştirerek kendine has derin bir metafizik dil üretmiştir.

Makkarî’nin zikrettiği büyük kutuplar şunlardır:

• İbnü’l-Arîf (v. 536/1141): Meriyye mektebinin kurucusu ve Mehâsinü’l-Mecâlis müellifi; aşk ve fenâ makamlarının üstadı.
• Ebû’l-Hakem İbn Berracân (v. 536/1141): Kudüs’ün fethini Kur’ân âyetlerinden ve cifr hesabıyla yıllar öncesinden haber veren 'Endülüs’ün Gazzâlî’si'.
• Ebû Medyen el-Gavs (v. 594/1198): Mağrib ve Endülüs dervişliğinin mânevî atası; 'Kimin himmeti Hak ise onun yardımcısı Allah’tır' diyen büyük pîr.
• Muhyiddîn İbnü’l-Arabî (v. 638/1240): Mürsiye’de (Murcia) doğup İşbîliye’de yetişen, Fütûhât ve Fusûs ile kâinatın sırlarını şerh eden Şeyhü’l-Ekber.

Makkarî, İbnü’l-Arabî’nin Endülüs’teki üstatlarını, mezarlık keşiflerini ve Şam’a uzanan hicretini en muteber şahitliklerle nakleder.

Nefhu’t-Tîb, İslâm felsefesi ve pozitif ilimlerin Endülüs havzasında nasıl zirveye ulaştığını zengin biyografilerle ortaya koyar. Tuleytula (Toledo), Kurtuba ve Gırnata; tıp ve astronomide Doğu’yu dahi geride bırakan devasa keşiflere sahne olmuştur.

Makkarî’nin eserinde parıldayan yıldızlar:

• Ebû İshâk ez-Zerkālî (Arzachel): Usturlabın en mükemmel formu olan 'Safîha'yı icat eden ve gezegen hareketlerini gösteren Tuleytula Zîci’ni hazırlayan astronom.
• İbn Bâcce (Avempace): Tedbîrü’l-Mütevahhid ile toplum içindeki yalnız filozofun aklî ittisâlini savunan ilk büyük Endülüs Meşşâîsi.
• İbn Zühr (Avenzoar): Deneysel tıbbın ve cerrahinin kurucularından, perikardit ve trakeotomi ameliyatlarını ilk tarif eden hekim.
• İbn Rüşd (Averroes): Aristo’yu şerh ederek Avrupa aydınlanmasını ateşleyen Kurtuba başkadısı.

Makkarî, bu ilim adamlarının çoğunun aynı zamanda Kur’ân hafızı ve fıkıh âlimi olduğuna dikkat çekerek ilim ile imanın Endülüs’teki mükemmel ahengini vurgular.

Endülüs’ün son iki asrına damgasını vuran Nasrîler (Benî Ahmer) devleti, siyasî bakımdan küçülmüş olsa da sanatta ve estetikte insanlık tarihinin en büyüleyici şaheserini inşa etmiştir: Elhamra Sarayı (Kasru’l-Hamrâ).

Makkarî, Elhamra’nın divanlarını, Aslanlı Avlu’yu (Finâü’s-Sibâ'), İki Kızkardeş Salonu’nu ve Cennetü’l-Arîf (Generalife) bahçelerini hendesî bir hayranlıkla anlatır. Bu sarayda mermer sütunlar, mukarnas tavanlar ve su kanalları öyle bir zarafetle dizilmiştir ki, taş adeta dantel gibi işlenmiştir.

«Elhamra’nın her kemerinde, her çinisi ve her sütununda tek bir nida yankılanır: 'Ve lâ gālibe illallâh' (Allah’tan başka hiçbir gālip/zafer sahibi yoktur).»

Makkarî, bu cümlenin fâni hükümdarların kibirlerini kıran ilâhî bir mühür olduğunu ve Gırnata sultanlarının kendi faniliklerini bu zikirle mermere kazıdıklarını ifade eder.

Nefhu’t-Tîb’in en hüzünlü ve yürek burkan fasılları, 1492’de Gırnata’nın düşüşü (Sukūtu Gırnata) ve ardından gelen büyük trajedinin anlatıldığı kısımlardır. Son Sultan Ebû Abdillâh Muhammed’in (Boabdil) şehri teslim edip Cebel-i Belens’ten Gırnata’ya son defa bakarak ağlaması ('Ağla ey bahtsız hükümdar! Erkek gibi savunamadığın mülke şimdi kadınlar gibi ağla!' diyen validesi Âişe el-Hurra’nın feryadı) tarihe kazınmıştır.

Kardinal Ximenez de Cisneros’un emriyle Gırnata’nın Bâbürremle meydanında toplanan bir milyondan fazla Arapça yazma eserin yakılması, Engizisyon mahkemelerinin işkenceleri, Müslümanların zorla vaftiz edilmesi (Moriskolar) ve nihayetinde 1609’da vatanlarından topyekûn sürülmeleri Makkarî’nin kalemiyle feryada dönüşür.

• Kütüphanelerin Külü: Asırlarca biriken tıp, felsefe ve astronomi hafızasının alevlerde yok olması.
• Morisko Hüznü: Evlerinde gizlice namaz kılan, Kur’ân’ı tavan aralarında saklayan mazlum müminlerin destanı.
• Sürgün Gemileri: Tunus, Fas, Cezayir ve İstanbul limanlarına sığınan muhacirlerin dramı.

Makkarî, bu felaketin baş sebebinin lüks, rehavet, kardeş kavgası ve dinî gayretin zayıflaması olduğunu acı bir ibret dersi olarak kaydeder.

Şihâbüddîn el-Makkarî, Nefhu’t-Tîb’i tamamladığında Şam ve Kahire’nin en seçkin ulema meclislerinde eseri bizzat takrir etmiş; devrin şairleri ve âlimleri esere takrizler yazarak onu 'Asrın En Büyük İrfan Âbidesi' ilan etmişlerdir.

Eser sadece bir tarih kitabı değildir; İslâm medeniyetinin ulaştığı en yüksek estetik, ilmî ve ahlâkî seviyenin en kâmil vesikasıdır. 19. yüzyılda İngiliz müsteşrik Pascual de Gayangos tarafından kısmen İngilizceye çevrilmiş; Doğu’da ve Batı’da Endülüs üzerine yapılan bütün modern akademik araştırmaların birinci elden ana kaynağı olmuştur.

Şihâbüddîn el-Makkarî, kılıçların kaybettiği bir vatanı kalemiyle ebediyete intikal ettirmiş; Endülüs’ün misk kokulu nûrunu kıyamete kadar insanlığın hafızasına nakşetmiştir.