Sibt İbnü'l-Cevzî ve Tezkiretü Havâssi'l-Eimme: Ehl-i Beyt Muhabbeti, Dört Halife ve On İki İmam Külliyâtı

Şemseddîn Ebü’l-Muzaffer Yûsuf b. Kızıloğlu (581-654 / 1185-1256), İslâm ilimler tarihinde meşhur allâme ve vaiz Ebü’l-Ferec İbnü’l-Cevzî’nin kızından torunu olması hasebiyle 'Sibt İbnü’l-Cevzî' (İbnü’l-Cevzî’nin Torunu) olarak anılmıştır. Bağdat’ta dedesinin zengin kütüphanesinde ve ilim halkalarında yetişen Sibt; hadis, fıkıh, tarih ve edebiyat sahalarında devrinin parlayan yıldızı olmuştur.

Genç yaşta Şam’a (Dımaşk) göç eden Sibt, Hanefî fıkhını benimsemiş ve Eyyûbî sultanları (özellikle el-Melikü’l-Muazzam Îsâ ve el-Melikü’l-Eşref) nezdinde büyük bir hürmet görmüştür. Emeviyye Camii’nin vaaz kürsüsünde yüz binlerce kişiyi coşturan belâgatı, gözyaşları döktüren irfânî sohbetleri ve derin tarih şuuru ile İslâm dünyasının en büyük hatiplerinden biri olmuştur.

«Ehl-i Beyt sevgisi, Resûlullah’ın (s.a.v.) ümmetine bıraktığı en mukaddes emanettir; bu emanete hıyanet eden, Peygamber’in şefaatinden mahrum kalır.» — Sibt İbnü’l-Cevzî

Sibt İbnü’l-Cevzî’nin en seçkin ve tesirli eserlerinden biri olan Tezkiretü Havâssi’l-Eimme fî Hasâisi’l-Eimme, Ehl-i Sünnet omurgasını zedelemeden Ehl-i Beyt-i Mustafâ’nın kudsî makamını ve faziletlerini nakleden abidevî bir şaheserdir.

Sibt İbnü’l-Cevzî, bu eseri kaleme alırken İslâm ümmetini asırlar boyunca yıpratan iki büyük aşırılığı (ifrat ve tefrit) tevhîd potasında eritme gayesini gütmüştür:

• Gālîlerin İfratı: Ehl-i Beyt imamlarına ilâhî sıfatlar yakıştıran veya sahâbe-i kirâmın büyüklerine sövmeyi din sayan aşırı fırkaların (Gulât-ı Şîa) iddialarını reddetmek.
• Nâsıbîlerin Tefriti: Ehl-i Beyt sevgisini görmezden gelen, Ehl-i Beyt’e yapılan zulümleri önemsizleştiren ve Yezid zihniyetini temize çıkarmaya çalışan kuru ve katı kalpli Nâsıbîliği mahkûm etmek.

Sibt İbnü’l-Cevzî, Kur’ân’ın 'De ki: Ben bu tebliğime karşılık sizden Ehl-i Beyt’ime sevgiden (el-meveddete fi’l-kurbâ) başka hiçbir ücret istemiyorum' (eş-Şûrâ, 42/23) âyetini esas alarak; Ehl-i Beyt’i sevmenin her mü’min üzerine farz olduğunu, bunun hiçbir fırkanın tekelinde olmadığını haykırmıştır.

Sibt İbnü’l-Cevzî, Ehl-i Beyt’e geçmeden önce eserin zeminini Dört Büyük Halife’nin kudsî faziletleriyle tahkim eder. Böylece Ehl-i Beyt sevgisinin sahâbeye düşmanlık anlamına gelmediğini, bilakis onları kucakladığını ispatlar:

• Hz. Ebû Bekir es-Sıddîk: Mağara yoldaşı, sadakat timsali, İslâm’ın ikinci rüknü. Peygamber’e olan teslimiyeti ve ümmetin ittifak ettiği ilk imam.
• Hz. Ömer el-Fârûk: Adaletin kılıcı, Kisrâ ve Kayser’in tahtlarını deviren, şeytanın yolundan kaçtığı heybetli fâruk.
• Hz. Osmân Zü’n-Nûreyn: Meleklerin kendisinden hayâ ettiği hayâ ve hilim âbidesi, Mushaf-ı Şerîf’i cem edip ümmete hediye eden cömert şehid.
• Hz. Ali el-Murtazâ: Haydar-ı Kerrâr, Hayber fatihi, hem Dördüncü Halife hem de Ehl-i Beyt’in peder-i âlîsi.

«Dört Halife, semânın dört burcu gibidir; biri olmaksızın İslâm kubbesi tamamlanamaz.» — Sibt İbnü’l-Cevzî

Tezkiretü Havâssi’l-Eimme’nin en duygulu ve lirik fasıllarından biri, Peygamber Efendimiz’in göz nûru Hz. Fâtıma’ya ayrılmıştır. Müellif, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) 'Fâtıma benden bir parçadır; onu sevindiren beni sevindirir, onu üzen beni üzer' hadîsini şerh eder.

Sibt İbnü’l-Cevzî, Hz. Fâtıma’nın makamını şu rûhânî hususiyetlerle tavsif eder:

• Ümmü Ebîhâ (Babasının Annesi): Mekke’nin çileli günlerinde babasının yaralarını saran, Kâbe avlusunda müşriklerin döktüğü pislikleri temizleyen fedakârlık zirvesi.
• Zühd ve İffet Âbidesi: Evinde arpa ekmeği pişirirken elleri nasır tutan, lakin kapısına gelen yetimi, esiri ve yoksulu kendi nafakasını vererek doyuran (el-İnsân, 76/8) cömertlik denizi.
• Nübüvvet Neslinin Menbaı: Resûl-i Ekrem’in mübarek nesli yalnızca Hz. Fâtıma yoluyla kıyamete kadar devam edecektir. Bütün seyyid ve şerifler onun nûrânî meyveleridir.

Müellif, Hz. Fâtıma’nın vefatındaki hüznü ve Resûlullah’a kavuşma iştiyakını gözyaşartan rivâyetlerle nakleder.

Sibt İbnü’l-Cevzî, Hz. Ali’nin faziletlerini anlatırken sayfalar dolusu sahih hadis ve tarihî rivâyet serdeder. Hz. Ali, sadece harp meydanlarının bükülmez bileği değil; aynı zamanda Kur’ân’ın bâtınî esrârına vâkıf en büyük ilim menbaıdır.

• İlim Şehri Kapısı: 'Ene medînetü’l-ilmi ve Aliyyün bâbühâ' hadîsinin sırrınca, tasavvufî irfânın ve manevî tarikat silsilelerinin neredeyse tamamı Hz. Ali üzerinden Resûlullah’a bağlanır.
• Gadîr-i Hum Hadîsi: 'Ben kimin mevlâsı isem, Ali de onun mevlâsıdır. Allâh’ım! Onu seveni sev, ona düşman olana düşman ol!' hitabının dindeki manevî kardeşlik ve velâyet hukukunu ifade ettiğini şerh eder.
• Zühd ve Adalet: Kufe çarşılarında yamalı hırkasıyla gezen, beytülmâldeki son dirhemi fakirlere dağıtıp yerini süpürdükten sonra iki rek'at şükür namazı kılan velî hükümdar.

«Ali’nin kılıcı zulmü yıktı; ilmi ise cehâleti paramparça etti. O, hem kılıcın hem kalemin hem de kalbin efendisidir.» — Sibt İbnü’l-Cevzî

Sibt İbnü’l-Cevzî, Resûlullah’ın (s.a.v.) 'Hasan ve Hüseyin cennet gençlerinin iki efendisidir; onlar dünyadaki iki reyhanımdır' buyurduğu torunlarının faziletlerini genişçe işler:

• Hz. Hasan’ın Sulh İrfânı: Ümmetin kanı dökülmesin diye hilâfet hakkından feragat eden, böylece dedesinin 'Benim bu oğlum seyyiddir; Allâh onunla müslümanlardan iki büyük fırkayı barıştıracaktır' mucizesini tahakkuk ettiren hilim timsali.
• Hz. Hüseyin ve Kerbelâ Şehâdeti: Zulme, fasıklığa ve dinin tahrif edilmesine karşı kıyam eden; ailesiyle birlikte susuz bırakılarak Kerbelâ çölünde hunharca şehid edilen Hak âşığı.
• Yezid ve Emevî Zulmünün Mahkûmiyeti: Sibt, dedesi İbnü’l-Cevzî’nin er-Redd ale’l-Mutaassıbi’l-Anîd risalesinde olduğu gibi, Kerbelâ katliamını ve Yezid’in cürümlerini en sert ifadelerle tel’in eder; Ehl-i Sünnet’in Hüseynî çizgide olduğunu ilan eder.

Kerbelâ hadisesi, Sibt İbnü’l-Cevzî’nin kaleminde kuru bir matem değil; kıyamete kadar zulme başkaldıran hürriyet ve tevhîd meşalesi olarak parlar.

Eserin müteakip fasılları, Ehl-i Beyt’in nûrânî kandilleri olan imamlara tahsis edilmiştir:

• İmam Ali Zeynelâbidîn (es-Seccâd): Kerbelâ’dan sağ kurtulan hasta delikanlı. Geceleri yüzlerce rek'at namaz kılan, sırtında un çuvallarıyla gece karanlığında Medine fukarasına erzak taşıyan, es-Sahîfetü’s-Seccâdiyye münacatlarının sahibi.
• İmam Muhammed el-Bâkır: İlmin bağrını yaran, fıkıh, tefsir ve hadis ilimlerinde derinleşen, ashâb ve tâbiînin hürmetle etrafında pervane olduğu ulu imam.
• İmam Câfer-i Sâdık: Bâtınî ve zâhirî ilimlerin zirvesi. İmam Ebû Hanîfe ve İmam Mâlik’in bizzat istifade ettiği muallim; aynı zamanda kimya ilminin babası Câbir b. Hayyân’ın mürşidi. Doğruluk, edep ve tevhîd mektebinin kurucusu.

«Eğer o iki sene olmasaydı Nu'mân helâk olurdu!» — İmam Ebû Hanîfe (Câfer-i Sâdık’ın sohbet halkası hakkında)

Sibt İbnü’l-Cevzî, On İki İmam silsilesinin diğer halkalarını tarihî menkıbeleri, faziletleri ve vefatlarıyla tek tek kaydeder:

• İmam Mûsâ el-Kâzım: Öfkesini yutan (Kâzım), zindanlarda yıllarca ibadet eden, kendisine eziyet edenlere altın keseleri gönderen hilim denizi.
• İmam Ali er-Rızâ: Horasan’ın Merv şehrinde Memûn’un veliahdı yapılan, lakin saray ihtişamına zerre iltifat etmeyip hasır üzerinde oturan, Meşhed’in bağrındaki nûr.
• Muhammed et-Takî (el-Cevâd) ve Ali en-Nakî (el-Hâdî): Genç yaşlarında dahi derin fıkhî ve ahlâkî meselelerde devrin âlimlerini hayrette bırakan hikmet sultanları.
• Hasan el-Askerî ve Muhammed el-Mehdî: Sâmerrâ muhitinde zühd içinde yaşayan ve ahir zamanda yeryüzünü zulümle dolduğu gibi adaletle dolduracağı müjdelenen Ehl-i Beyt vaadi.

Sibt İbnü’l-Cevzî, bu imamların her birinin takva, ilim, cömertlik ve zühdde asırlarının biricik önderleri olduğunu tescil eder.

Sibt İbnü’l-Cevzî, eserin son fasıllarında Ehl-i Beyt’e muhabbet beslemenin tevhîd inancıyla olan kopmaz bağını âyet ve hadislerle özetler:

• Salavât-ı Şerîfe Sırrı: Namazlarda okunan 'Tahiyyât' ve 'Salli-Bârik' dualarında Resûlullah ile birlikte O’nun Âl’ine (Ehl-i Beyt’ine) salât okumanın farziyeti veya vacip oluşu hatırlatılır. Âl’e salât getirmeyen namaz noksandır.
• Sefîne (Kurtuluş Gemisi) Hadîsi: 'Ehl-i Beyt’im Nûh’un gemisi gibidir; ona binen kurtulur, geri kalan helâk olur.' Bu sevgi, hevasına kapılanların dalgalardan korunacağı manevî sığınaktır.
• Hakkı Gözetmek: Ehl-i Beyt mensuplarına (seyyid ve şeriflere) ikram etmek, hürmet göstermek ve onların haklarını korumak Peygamber’e vefa borcudur.

«Kim Muhammed’in Âl’ine muhabbet üzere ölürse şehid olarak ölmüştür; kim Muhammed’in Âl’ine muhabbet üzere ölürse bağışlanmış olarak ölmüştür.» — Hadîs-i Şerîf (Sibt Rivâyeti)

Sibt İbnü’l-Cevzî’nin Tezkiretü Havâssi’l-Eimme eseri, İslâm düşünce tarihinde mezhep taassubunu aşan, Ehl-i Sünnet fıkhı ile Ehl-i Beyt muhabbetini muazzam bir ahenkle birleştiren nâdide bir köprüdür.

Müellifin kütüphanemize armağan ettiği bu abidevî mirasın özü şudur:

• Tevhîd ve Muhabbet: Ehl-i Beyt sevgisi bir fırka meselesi değil, bütün mü’minlerin ortak kalbî mirasıdır. Bu sevgi tefrikaya değil, vahdete vesile olmalıdır.
• Tarihî Şuur: Sahâbenin fedakârlığı ile Ehl-i Beyt’in çilesini aynı kalpte birleştirmek, İslâm ümmetinin manevî sıhhatinin yegâne ilacıdır.
• İrfânî Duruş: İslâm sadece fıkhî fetvalardan ibaret değildir; o fetvalara can veren Peygamber muhabbeti ve Ehl-i Beyt aşkıdır.

«Ey Ehl-i Beyt! Sizin sevginiz Allâh’ın indirdiği Kur’ân’da farz kılınmıştır; size öyle büyük bir şeref yeter ki, size salavât getirmeyenin namazı kabul olmaz!» — İmam Şâfiî (Sibt’in Şerhiyle)

Sibt İbnü’l-Cevzî, Şam kürsülerinden asırlara seslenerek, İslâm medeniyetinin kalbini Peygamber muhabbetiyle ebediyen mühürlemiştir.