Mîr Seyyid Şerîf el-Cürcânî: Risâletü'l-Vücûd, Varlık Mertebeleri ve Vahdet Külliyâtı

İslam düşünce tarihinin en parlak mantıkçı, kelâmcı ve metafizik otoritelerinden biri olan Seyyid Şerîf Ali b. Muhammed el-Cürcânî (v. 816/1413); Şîrâz, Herat ve Semerkant havzalarında ilim tahsil etmiş, Tîmûr devrinin 'Allâme-i Dehr' (asrın en büyük allâmesi) unvanına layık görülmüş devasa bir mütefekkirdir.

Cürcânî, Sa'deddîn et-Teftâzânî ile girdiği tarihi ilmî münazaralarla İslam felsefe ve kelâmının seyrini değiştirmiştir. Onun ilmî metodolojisi; kılı kırk yaran mantıkî dakiklik ile tasavvufun derin keşfî idrakini mükemmel bir dengede buluşturmasıdır. Osmanlı medrese nizamının temeli olan Fatih Sultan Mehmed ve Sahn-ı Semân müfredatında Cürcânî'nin eserleri en yüksek tahkik mertebesi olarak okutulmuştur.

Cürcânî yalnızca bir lügat veya terimler yazarı değildir; onun meşhur et-Ta'rîfât'ı bir felsefî kavramlar sözlüğü olduğu kadar, Şerhu'l-Mevâkıf ve Risâletü'l-Vücûd adlı eserleri varlık ontolojisinin en yüksek metafizik zirvelerini teşkil eder.

Cürcânî'nin düşüncesinde hakikat; mantığın burhanı (kanıtı) ile kalbin irfanı (keşfi) arasında asla bir çelişki barındırmaz. Akıl, varlığın kapısını açan bir anahtar; aşk ve keşf ise o kapıdan içeri girip sarayın nurlarını seyreden gözdür.

Cürcânî'nin felsefesinde 'Vücûd' (varlık), tanımlanmaya ihtiyaç duymayacak kadar açık, bedihî ve apaçık bir kavramdır. Her şey varlık ile bilinir; fakat varlığın kendisinden daha genel ve daha açık bir kavram olmadığı için onu mantıksal bir cins ve fasılla tarif etmek imkansızdır.

Varlık kavramı, zihinde tektir (müşterek-i mânevîdir). Yani 'Allah vardır' dediğimizdeki 'varlık' mefhumu ile 'Güneş vardır' veya 'Ağaç vardır' dediğimizdeki 'varlık' mefhumu zihnen aynı anlama gelir: 'Yokluğun zıddı olmak'. Fakat bu ortaklık yalnızca zihindedir; hariçteki hakiki varlık mertebeleri arasında sonsuz bir mahiyet ve kudret farkı vardır.

Cürcânî, filozofların (İbn Sînâ mektebi) varlık anlayışı ile kelâmcıların (Eş'arî ve Mâtürîdî) varlık anlayışını karşılaştırır ve aralarındaki semantik tartışmaları harika bir tahkikle çözüme kavuşturur.

Cürcânî ontolojisinin omurgası, varlığın üç ana kategoriye taksimidir:

1. Vâcibü'l-Vücûd (Zorunlu Varlık): Varlığı kendinden olan, yokluğu zihnen ve fiilen imkansız bulunan, hiçbir sebebe, mekâna ve zamana muhtaç olmayan mutlak Zât'tır (Allah Teâlâ). O'nun varlığı ile zâtı birdir.
2. Mümkinü'l-Vücûd (Olası / Yaratılmış Varlık): Varlığı ile yokluğu birbirine eşit olan, var olmak için bir sebebe (Mûcid ve Vâcib olan bir Yaratıcıya) muhtaç olan bütün kâinattır (melekler, felekler, atomlar, insan).
3. Mümteniü'l-Vücûd (İmkansız Varlık): Varlığı düşünülemeyen, var olması muhal olan şeydir (örneğin Allah'ın ortağının bulunması gibi).

Cürcânî, mümkin olan kâinatın kendi kendine var olamayacağını, bir terazinin iki kefesi gibi varlık ve yokluk eşitliğindeyken teraziyi varlık lehine ağır bastıracak mutlak bir Fail-i Muhtara muhtaç olduğunu mantıkî kıyaslarla kesin delile (burhan-ı kat'î) bağlar.

Seyyid Şerîf el-Cürcânî, Risâletü'l-Vücûd eserinde İslam düşüncesinin en çetin meselesi olan Vahdet-i Vücûd'u ele alır. Zahir ulemasının İbnü'l-Arabî'yi 'panteizm' veya 'hulûl' (Hakk'ın eşyaya girmesi) ile suçlamalarına karşı çıkarak meselenin hakikatini tavzih eder.

Cürcânî'ye göre mutasavvıfların 'Lâ mevcûde illallâh' (Allah'tan başka gerçek varlık yoktur) sözü; kâinatın Allah olduğu anlamına gelmez. Bilakis, kâinatın varlığının zâtî değil, Hakk'ın varlığına nispetle bir 'gölge' ve 'tecellî' mesabesinde olduğunu ifade eder. Gerçek, ebedî ve bizzat kâim olan varlık yalnızca Cenâb-ı Hak'tır.

Cürcânî böylece Eş'arî kelâmı ile Ekberî tasavvufu arasında muazzam bir köprü kurmuş; ariflerin keşiflerini kelâmın mantıkî diliyle meşrulaştırmış ve medrese ile tekkedeki kavgaları dindirecek bir irfanî zemin hazırlamıştır.

Bilgi nedir ve insan zihni dış dünyayı nasıl idrak eder? Cürcânî bilgi teorisinde 'Zihnî Vücûd' (zihindeki varlık) nazariyesini geliştirir. Bir elmayı düşündüğümüzde, elmanın maddî cismi beynimize girmez; elmanın mahiyeti ve sûreti zihnimizde bir 'zihnî varlık' kazanır.

Bu ayrım, metafiziğin en çetin problemlerini çözer: İnsan Allah'ı bildiğinde, Allah'ın Zât'ı zihne sığmaz; zihinde hâsıl olan şey ilahî esmânın bir tecellîsi ve marifet bilgisidir. Cürcânî, rasyonalizmin soğuk kibri ile agnostisizmin şüpheciliğini yıkarak, insanın zihnî varlık vasıtasıyla hâricî hakikatlere muttali olabileceğini ispatlar.

Bu epistemoloji, İslam bilginlerinin astronomiden tıbba, mantıktan geometriye kadar kâinatı hakiki bir bilgi zemini üzerinde araştırmasını temin etmiştir.

Materyalist felsefeler nedenselliği (sebeplilik ilkesini) tabiattaki maddelerin zorunlu ve kör bir kanunu sayarken; Cürcânî, İmam Gazâlî'nin yolundan giderek sebeplerin bizzat yaratıcı olmadığını ispatlar.

Ateş pamuğu yaktığında, pamuğu yakan ateşin kendi moleküler gücü değil; ateş ile pamuğun teması anında yakma fiilini yaratan Cenâb-ı Hakk'ın iradesidir. Sebepler birer perdedir; asıl müessir Fail-i Hakikî'dir. Mucizelerin vuku bulması (örneğin ateşin Hz. İbrâhîm'i yakmaması), Allah'ın sebep perdesini aralayıp kudretini doğrudan göstermesidir.

Cürcânî bu tahliliyle kâinatı mekanik bir saat olmaktan çıkarır; her an ilahî iradeyle yenilenen, her an tecellî halinde bulunan canlı ve şuurlu bir melekût sahnesi olarak tasvir eder.

Adudüddin el-Îcî'nin kelâm başyapıtı el-Mevâkıf üzerine Cürcânî'nin yazdığı devasa şerh (Şerhu'l-Mevâkıf), İslam dünyasında kelâm ilminin ansiklopedik zirvesi kabul edilir. Altı büyük 'Mevkıf' (Duruş / İstasyon) halinde tertip edilen eser:

1. Bilgi Teorisi ve Mantık İlkeleri
2. Umûr-ı Âmme (Genel Metafizik: Varlık, Yokluk, Mahiyet, Birlik, Çokluk, İlliyyet)
3. A'râz (Maddî Nitelikler: Renkler, Sesler, Mekân, Hareket)
4. Cevâhir (Cevherler: Cisimler, Ruhlar, Akıllar)
5. İlâhiyyât (Allah'ın Zâtı, Sıfatları, Fiilleri ve İsimleri)
6. Sem'iyyât (Nübüvvet, Melekler, Ahiret, Kabir Hayatı, İmamet ve Hilafet).

Cürcânî bu eserde Yunan felsefesini, Aristo metafiziğini, İbn Sînâ ve Fârâbî'yi en ince ayrıntılarına kadar tahlil etmiş; İslam akidesine uyan yönlerini almış, tenakuz teşkil eden yönlerini ise mantıkî burhanlarla çürütmüştür.

Seyyid Şerîf'in asırlardır bütün İslam medreselerinde el kitabı olarak kullanılan Kitâbü't-Ta'rîfât'ı; fıkıh, kelâm, mantık, dilbilgisi ve tasavvuf terimlerinin en veciz tanımlarını ihtiva eder.

Eserde 'Âlem', 'Arş', 'Kürsî', 'Melek', 'Cin', 'Akıl', 'Nefis', 'Ruh', 'Kalp', 'Sır', 'Hafî', 'Ahfâ' ve 'Letaif' gibi tasavvufî kavramlar öyle bir hassasiyetle tarif edilmiştir ki; bir kelime ne eksiktir ne fazla. Bu eser, ilim yolcusunun zihnî karmaşasını gideren bir kavram pusulasıdır.

Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'u fethettikten sonra Sahn-ı Semân medreselerini kurduğunda; Cürcânî'nin talebeleri olan Alâeddin Ali Tûsî ve Molla Hüsrev gibi allâmeleri başköşeye oturtmuştur. Osmanlı ilim zihniyeti, Cürcânî'nin tahkik metodu üzerine yükselmiştir.

Cürcânî'nin eserleri; Osmanlı ulemasına hem rasyonel düşüncenin mantıkî disiplinini hem de tasavvufun kalbî edep ve irfanını kazandırmıştır. Bu sayede Osmanlı toplumu ne kuru bir akılcılığa savrulmuş ne de temelsiz bir hurafe batağına düşmüştür.

21. yüzyıl kuantum fiziğinin ulaştığı 'Madde aslında yoğunlaşmış enerjidir; atom altı parçacıklar birer dalga fonksiyonudur ve gözlemci olmadan sabit bir varlıkları yoktur' tespiti, Cürcânî'nin 'Mümkin varlıkların kendi başına bir hakikati yoktur; hepsi ilahî vücûdun tecellîleridir' nazariyesiyle hayret verici bir paralellik arz eder.

Cürcânî'nin zihnî varlık ve cevher-araz teorileri, modern enformasyon teorisi ve holografik evren modeliyle yeniden keşfedilmektedir. Seyyid Şerîf el-Cürcânî, 15. yüzyıldan 21. yüzyıla ışık tutan, aklı vahyin nuruyla aydınlatmış ebedî bir hakikat mimarıdır.