Seyyid Murtazâ ez-Zebîdî ve İthâfü’s-Sâdeti’l-Müttakīn: İhyâ Şerhi, Hadis Tahrici ve İrfân Külliyâtı

Hicrî on ikinci asrın ikinci yarısı (miladî on sekizinci yüzyıl), İslâm ilimler tarihinin ansiklopedik muhakkiklerinin son altın devridir. Seyyid Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Abdürrezzâk el-Murtazâ ez-Zebîdî el-Hüseynî el-Vâsıtî (v. 1205/1791), Hindistan'ın Bilgram kasabasında seyyid bir âilede doğdu. Gençliğinde Hindistan'ın hadis ve lügat havzalarında tahsil gördükten sonra Yemen'in Zebîd şehrine hicret etti ve burada Şâzelî-Nakşibendî meşâyihinden feyiz aldı; ismi bu şehre nispetle 'ez-Zebîdî' olarak meşhur oldu.

1167 (1753) senesinde Mısır'a, Kahire'ye intikal eden Zebîdî, Ezher Câmii çevresinde öyle muazzam bir ilim halkası kurdu ki, Mağrip'ten Hindistan'a, İstanbul'dan Yemen'e kadar İslâm dünyasının dört bir yanından ulemâ ve devlet adamları ona icâzet almak ve müşkillerini sormak için mektuplar gönderdi. Sultan I. Abdülhamid Han dahi ona hediyeler takdim ederek hürmet göstermiştir.

Hüccetü'l-İslâm İmam Gazâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'i, İslâm ahlâk ve tasavvuf düşüncesinin omurgasıdır; ancak bu şahesere yazılmış şerhlerin hiçbiri, Seyyid Murtazâ ez-Zebîdî'nin on dört büyük cilt halinde neşredilen İthâfü's-Sâdeti'l-Müttakīn bi-Şerhi Esrâri İhyâi Ulûmi'd-Dîn adlı dev külliyâtının seviyesine ulaşamamıştır.

Zebîdî, İhyâ'nın her bir kelimesini, cümlesini ve meselesini lügavî, nahvî, fıkhî, hadîsî, kelâmî ve tasavvufî açılardan en ince ayrıntısına kadar tahlil etmiştir. Eser sadece bir şerh değil, Gazâlî'nin yaşadığı çağdan on sekizinci yüzyıla kadar geçen yedi asırlık İslâm irfan birikiminin eksiksiz bir sentezi ve kütüphanesidir.

İhyâ'ya tarih boyunca yöneltilen en yaygın tenkit, eserde yer alan bazı rivayetlerin zayıf veya asılsız olduğu iddiasıydı. Zeynüddîn el-İrâkî (v. 806/1404), el-Mugnî an Hamli'l-Esfâr isimli eseriyle İhyâ hadislerini tahric etmişti; ancak Zebîdî, İrâkî'nin bıraktığı yerden bayrağı devralarak eşi görülmemiş bir tahric zirvesi sergiledi.

Zebîdî, İrâkî'nin 'aslını bulamadım' dediği yüzlerce rivayetin nâdir hadis cüzlerinde, tabakât kitaplarında ve tasavvuf risalelerindeki isnad yollarını ve şâhidlerini tespit etmiştir. Bir hadisin sıhhat derecesini sadece râvî cerh ve ta'dîliyle değil, tarîklerinin çokluğu ve amel-i ehl-i medîne veya sûfiyye teâmülüyle takviye etme usûlünü başarıyla uygulamıştır.

Zebîdî, aynı zamanda İslâm lügat tarihinin en hacimli sözlüğü olan kırk ciltlik Tâcü'l-Arûs min Cevâhiri'l-Kāmûs'un müellifidir. Bu muazzam dil ve etimoloji birikimini İthâfü's-Sâdeti'l-Müttakīn'e aktarmıştır.

Zuhd, tevekkül, rızâ, fenâ, bekā, vecd, vücûd, hâl, makam, keşf ve ilham gibi yüzlerce tasavvufî ıstılahın Cahiliye şiirindeki ilk köklerinden Kur'anî kullanımına, sahâbe fehminden Cüneyd-i Bağdâdî ve Kuşeyrî ıstılahlarına kadar semantik seyrini ortaya koymuştur. Böylece tasavvufun İslâm'ın öz diline ve vahyin lügatine dayandığını ispatlamıştır.

İhyâ'nın üçüncü rub'u olan el-Mühlikât bölümünde Gazâlî'nin Acâibü'l-Kalb (Kalbin Acaiblikleri) risalesini şerh eden Zebîdî, insanın manevi yapısını teşkil eden dört latîfeyi (Kalp, Rûh, Sır, Hafî, Ahfâ) derinlemesine inceler.

Zebîdî, kalbin şeytânî vesveseler ile melekûtî ilhamların savaş meydanı olduğunu, aklın ise bu meydanda nûranî bir vezir vazifesi gördüğünü şerh eder. Tıbb-ı nebevî ve kadim anatomi bilgilerini tasavvufî mürâkabe halleriyle meczederek, bedendeki et parçasının (kalp-i sanavberî) hakiki idrak merkezi olan 'kalp-i latîf-i rabbânî'nin mazharı olduğunu açıklar.

Gazâlî'nin el-Maksadü'l-Esnâ'sındaki esmâ metafiziğini İhyâ şerhine mezceden Zebîdî, kulun Allah'ın isimleriyle ahlâklanmasını (tahalluk bi-ahlâkillâh) seyr ü sülûkün gayesi kabul eder.

"Her bir Esmâ-i Hüsnâ, melekût âleminde bir tecellî nuru, kulun bâtınında ise bir istidat kapısıdır. Zikir, dili hareket ettirmekten ibaret olmayıp, zikredilen ismin tecellîsini kalbin aynasında müşahede etmektir."

Zebîdî, esmâ zikrinin adedî ve ebcedî sırlarını fıkhî şartlara bağlamış; riyasız, ihlaslı ve mürşid terbiyesi altında çekilmeyen kontrolsüz zikirlerin nefiste istidraç ve hezeyan doğurabileceği uyarısında bulunmuştur.

İhyâ'nın dördüncü rub'u olan el-Münciyât şerhinde Zebîdî, tevbeden başlayıp muhabbet, şevk, üns ve rızâ makamlarına uzanan manevi merhaleleri şerh eder. Tevekkül bahsinde, tevekkülün sebepleri terk etmek değil, sebeplere tevessül ederken kalbi sadece Müsebbibü'l-Esbâb'a (Allah'a) bağlamak olduğunu açıklar.

Sabır ile şükrün ayrılmaz bir madalyonun iki yüzü olduğunu, nimet anında şükrün bela anında sabırdan daha çetin bir nefs imtihanı teşkil ettiğini Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ve selef-i sâlihînin hayatından yüzlerce canlı örnekle delillendirir.

Zebîdî, İhyâ'nın en tartışmalı bölümlerinden olan Kitâbü Âdâbi's-Semâ' ve'l-Vecd şerhinde, İslâm fıkhının dört mezhebinin musikiye ve semâya bakışını tarafsızca ortaya koyar. İmam Ebû Hanîfe, İmam Mâlik, İmam Şâfiî ve İmam Ahmed'in fetvalarını karşılaştırır.

Ona göre semâ; nefsi şehevî heveslerle coşturan batıl nağmeler için kesinlikle haramdır; ancak kalbinde sadece Allah aşkı ve ilahî şevk bulunan arifler için tecellîleri artıran bir vasıtadır. Zebîdî, bu konuda ehl-i zâhir ile ehl-i bâtın arasındaki dengeyi kuran fıkhî ölçüleri titizlikle vazetmiştir.

Endülüs'te Kadı İyâz ve İbn Rüşd'ün dedesi gibi fakihlerin İhyâ'yı yaktırma fetvalarından İbnü'l-Cevzî'nin İ'lâmü'l-Ahyâ bi-Ağlâti'l-İhyâ tenkidine kadar İhyâ'ya yöneltilen bütün itirazları Zebîdî tek tek ele almıştır.

Müellif, Gazâlî'nin felsefecilerden etkilendiği iddialarını reddetmiş; Gazâlî'nin felsefeyi çürütmek için onun terminolojisini kullandığını, itikadda ise Eş'arî kelâmının ve Ehl-i Sünnet akîdesinin sarsılmaz bir kalesi olduğunu ispatlamıştır. Hatalı istinsah edilen metinleri yazma nüshalarla karşılaştırarak tashih etmiştir.

Seyyid Murtazâ ez-Zebîdî, modern sömürgecilik öncesi İslâm klasik ilimler çağının son kütüphane-adamıdır. 1791'de veba salgınında vefat ettiğinde, arkasında yüzü aşkın telif eser, devasa bir lügat (Tâcü'l-Arûs) ve İslâm tasavvuf şerhçiliğinin zirvesi olan İthâfü's-Sâdeti'l-Müttakīn'i bırakmıştır.

Bu şaheser, sadece bir geçmiş mirası değil; tasavvufun sünnetle nasıl mezcedileceğini, ahlâkın ilimle nasıl tahkim edileceğini gösteren ebedî bir rehberdir. Zebîdî'nin kalemi, İslâm irfanının kubbesine yerleştirilmiş paha biçilmez bir zümrüttür.