Seyyid Ahmed er-Rifâî: Hâletü Ehli'l-Hakîka ma'allâh ve Tevazu Ahlakı Külliyâtı

İslâm tasavvuf tarihinin dört büyük aktâbından (Kutb-ı Erbaa) biri olarak kabul edilen Seyyid Ahmed er-Rifâî el-Kebîr (ö. 578/1182), Irak'ın Vâsıt bölgesindeki Ümmü Abîde dergâhında yüz binlerce müridi irşad etmiş celîl bir kutuptur. Hz. Peygamber'in (s.a.v.) pâk neslinden gelen Seyyid Ahmed er-Rifâî, kerametlerden ve harikulade hallerden ziyade, daima 'Tevazu', 'Zillet', 'İnkisâr' (kalp kırıklığı) ve şeriata harfiyen bağlılık yolunu (Tarîk-ı Tevâzu) esas almıştır.

Onun en yetkin ve derûnî risalelerinden biri olan "Hâletü Ehli'l-Hakîka ma'allâh" (Hakikat Ehlinin Allah ile Olan Hali), tasavvuf yolunda iddiada bulunanlara hakiki ariflerin ahlakını hatırlatmak amacıyla telif edilmiştir. Rifâî bu eserde, şeriatın zâhirî hükümlerine sımsıkı sarılmayan hiçbir bâtınî iddianın geçerli olamayacağını, velâyetin en yüksek zirvesinin nefsi bütün mahlûkattan aşağı görebilmek olduğunu sarsıcı bir ihlas diliyle beyan eder.

Rifâî hazretleri, eserin omurgasını teşkil eden 'Hakikat Ehli' (Ehlü'l-Hakîka) kavramını tarif ederken ilk şart olarak Sünnet-i Seniyye'ye ve şeriata mutlak ittibâyı koyar. Ona göre şeriatsız hakikat arayışı, şeytanın süslediği bir zındıklık ve heva tuzağıdır. 'Şeriat ağacın kökü, hakikat ise onun meyvesidir; kökü olmayan ağacın meyvesi olmaz.'

Hakikat ehlinin hali; dili zikirde, kalbi murakabede, aklı tefekkürde, nefsi ise zillet ve tevazuda olan kimsedir. O, halkın içinde bir yabancı, Hakk'ın huzurunda ise mütevazı bir köle gibidir. İbadetlerine güvenmez, keşiflerine sevinmez; sâdece Mevlâ'sının rızasını gözetir. Hâletü Ehli'l-Hakîka, dervişliği bir cübbe ve taç gösterişinden çıkarıp, kalbin en derin hücresinde yaşanan saf bir kulluk bilincine dönüştürür.

Rifâiyye mektebinin en özgün metafizik kavramı 'İnkisâr'dır, yani kalbin kendi acziyetini idrak ederek paramparça olmasıdır. Hadis-i kudsîdeki 'Ene inde'l-münkesireti kulûbühüm min eclî' (Ben, Benim için kalpleri kırılmış olanların yanındayım) müjdesi, Seyyid Ahmed er-Rifâî'nin yolunun temel şiarıdır.

Rifâî buyurur ki: 'Bütün kapılara baktım; namaz, oruç, zikir ve cihat kapılarının izdihamla dolu olduğunu gördüm. Zillet, tevazu ve kırık kalp kapısına vardım; o kapının bomboş olduğunu gördüm ve o kapıdan içeri girdim.' Kırık kalp, içine nefsânî gururun ve kibrin giremeyeceği tek temiz mâbeddir. Allah tecellîsini kaskatı duran mağrur kalplere değil, O'nun heybeti karşısında kırılmış, un ufak olmuş mahzun gönüllere indirir.

Hâletü Ehli'l-Hakîka'da tevazu, yüzeysel bir nezaket kuralı değil, ontolojik bir varlık duruşudur. Seyyid Ahmed er-Rifâî, müridlerine nefislerini sâdece diğer insanlardan değil, yerdeki bir karıncadan veya sokaktaki bir hayvandan dahi üstün görmemeyi telkin eder. Zira kim kendisinde zerre kadar bir üstünlük vehmederse, İblis'in 'Ene hayrun minhü' (Ben ondan hayırlıyım) tuzağına düşmüş olur.

Rifâî hazretlerinin bizzat kendi hayatı bu tevazuun canlı tecessümüdür. Cüzzamlı hastaların yaralarını kendi elleriyle yıkayan, köpeklerin geçtiği yollara toz kondurmayan ve 'Ben Ahmed'im, herkesin ayağının altındaki toprağım' diyen Pîr, hakiki büyüklüğün küçülmekte, hakiki azizliğin zilleti kabullenmekte olduğunu öğretmiştir. Tevazu nefsi öldürür; nefis ölünce rûh ilahî vuslata erer.

Rifâî'ye göre avamın tevbesi günahlardan ve isyandandır; havassın tevbesi ise gaflet anlarındandır. Hakikat ehlinin tevbesi ise işlediği hayırlara ve ibadetlere güvenmekten, ibadetlerinde gizli riyâ ve nefsânî pay aramaktandır. Kul, bin yıl kesintisiz ibadet etse dahi, Cenâb-ı Hakk'ın nimetlerinin bir tek nefesine dahi şükrünü eda edemez.

Bu sebeple hakikat ehli, en büyük taatlerinden sonra bile sanki büyük bir günah işlemiş gibi mahcubiyet içinde istiğfar eder. İstiğfar, kulun ameline değil, sırf Hakk'ın fazl ve rahmetine sığınmasıdır. Rifâî, ibadetiyle mağrur olan kâfirden farksızken, günahının acısıyla kalbi kırılıp ağlayan günahkârın Hakk'a daha yakın olduğunu hatırlatır.

Hâletü Ehli'l-Hakîka, müridin iç dünyasını kemiren üç büyük ruhanî kanseri teşhis ve tedavi eder: Riyâ (gösteriş), Şöhret arzusu ve Riyaset (baş olma, liderlik sevdası). Rifâî'ye göre bir kalpte zerre kadar riyaset arzusu varsa, o kalpten hakikat nûru derhal çekilir. Baş olma sevdası, bin kurdun bir koyun sürüsüne vereceği zarardan daha çok dervişin dinine zarar verir.

İhlas ise, amelin içine Allah'tan başka hiçbir gayenin karışmamasıdır; ne insanların övgüsü ne yergisi ne de dünyevî bir makam beklentisi. Derviş, amellerini tıpkı kabahatlerini gizlediği gibi gizlemelidir. Hatta Rifâî, müridin kendi ihlasını görmesini dahi bir noksanlık sayar; zira ihlasını gören kimse nefsine pay çıkarmış olur.

Rifâiyye mektebinde zikir, kalbin manevi nabzıdır. Ancak Rifâî, gafletle yapılan kuru dil zikrinin faydasının az olduğunu belirtir. Hakiki zikir 'Zikr-i Hudûr'dur, yani zikreden kimsenin kalbini mezkûr olan Cenâb-ı Hakk'ın huzurunda hazır tutmasıdır.

Zikir önce dilde başlar; sâlik sebat ettikçe zikir kalbe iner. Kalp zikre başladığında bedenin her bir hücresi zikrin titreşimiyle uyanır. Nihayet zikir 'Sır' latifesine ulaştığında kul zikrettiğini dahi unutur; zira bütünüyle Zât-ı Zülcelâl'in tecellîsine gark olur. Rifâî, La ilahe illallah kelime-i tevhîdinin kalpteki bütün putları deviren en kudretli fırtına olduğunu ifade eder.

Hâletü Ehli'l-Hakîka'da 'Murakabe', kulun Cenâb-ı Hakk'ın kendisini her an, her nefeste, en gizli niyetlerine kadar gördüğünü ve bildiğini kalben idrak etmesidir. 'Ve hüve meaküm eyne mâ küntüm' (Nerede olursanız olun O sizinle beraberdir) âyeti müridin can aynasıdır.

Müşâhede ise bu murakabenin kemâle ererek kalpte yakîn nûrunun parlaması ve eşyada Hakk'ın kudret ve cemâl tecellîlerinin seyredilmesidir. Arif kimse, baktığı her mevcudatta O'nun sanatını görür. Ancak Rifâî burada da temkini elden bırakmaz: Müşâhede iddiasıyla şeriatın çizdiği hudutların dışına taşanlar bâtıl ehlidir. Hakiki müşâhede, kula hayret, edep ve haşyetten başka bir şey artırmaz.

Seyyid Ahmed er-Rifâî'nin tasavvuf tarihindeki en abidevî duruşlarından biri, keramet düşkünlüğüne karşı sergilediği tavizsiz tavırdır. Kendisinden pek çok harikulade hâl (ateşe girmek, vahşi hayvanlara hükmetmek vb.) zuhûr etmiş olmasına rağmen Rifâî, bu halleri asla bir fazilet ölçüsü saymamış; 'İstikamet kerametten üstündür' düsturunu bayraklaştırmıştır.

Rifâî buyurur ki: 'Havada uçan birini görseniz, yahut denizin üstünde yürüse, şeriat terazisindeki ameline bakmadıkça ona veli demeyiniz; zira şeytan da gökte uçar, balık da suda yüzer.' Hakiki keramet; haramlardan kaçınmak, dili yalandan korumak, nefse muhalefet etmek ve Hz. Peygamber'in (s.a.v.) ahlakıyla ahlaklanmaktır. Kerametini ifşa eden mürid, hayızlı kadının durumuna benzer; veli kerametini gizlemekle mükelleftir.

Seyyid Ahmed er-Rifâî'nin Hâletü Ehli'l-Hakîka ma'allâh eserinin nihai hülasası, iki cihan saadetinin yegâne anahtarının Fahr-i Kâinât Efendimiz'e (s.a.v.) zahiren ve bâtınen tam tâbiiyet olduğudur. Rifâî'ye göre O'nun sünnetinden bir zerre sapan kimse, göklere çıksa dahi Hakk'a vasıl olamaz. Bütün tarikatlar, bütün marifetler ve bütün keşifler, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) getirdiği nûrânî çeşmenin birer kurnasıdır.

Rifâî, müridlerine şu vasiyetle seslenir: 'Ey kardeşim! Kendini bir hiç bil, kapıda bekle, kırık bir kalple Mevlâ'na sığın, O'nun kullarına merhametle muamele et ve Habibullah'ın izinden bir adım dahi ayrılma.' Hâletü Ehli'l-Hakîka, kulu nefsânî kuruntulardan arındırıp hakiki ubûdiyyet ve tevazu tahtına oturtan eşsiz bir manevi anayasadır.