Seyyid Abdülazîz ed-Debbâğ: el-İbrîz, Âlem-i Melekût, Dîvân-ı Evliyâ ve İrfân-ı Ledünnî Külliyâtı

Seyyid Abdülazîz b. Mes'ûd ed-Debbâğ el-Hasenî, Fas'ın kadim şehri Fez'de doğmuş, Hz. Hasan neslinden şerefli bir seyyiddir. Hayatının ilk döneminde zâhirî medrese tahsili görmemiş, ümmî bir zat olarak debbağlık (deri işlemeciliği) yaparak el emeğiyle geçinmiştir. Ancak kalbindeki ilahî aşk ve riyazet ateşiyle yıllarca halvete çekilmiş, zikrullah ile meşgul olmuştur. Nihayet Hızır (a.s) ile mülaki olmuş ve Cenâb-ı Hakk'ın lütfuyla 'Feth-i Kebîr'e (büyük manevî açılışa) nail olarak ilhâm-ı ledünnî pınarlarına kavuşmuştur.

Devrin en büyük kelâm, hadis ve mantık allâmesi olan Ahmed b. el-Mübârek el-Lematî, evvela Debbâğ'ın ümmî halini ve ledünnî keşiflerini imtihan etmek kastıyla yanına gelmiştir. En çetin tefsir âyetlerini, çözülemeyen fıkhî muammaları ve Aristo mantığının tıkandığı metafizik düğümleri sormuş; Debbâğ'ın verdiği harikulade, derya misali cevaplar karşısında diz çökerek ona mürid olmuştur. Lematî, üstadının ağzından dökülen bu paha biçilmez ilimleri 'el-İbrîz min Kelâmi Seyyidî Abdilazîz ed-Debbâğ' adıyla iki cilt halinde kaydetmiştir.

Debbâğ, fethi şöyle tarif eder: Kulun kalbinden zulmet perdeleri kalktığında, baş gözünün ardındaki ruhanî basiret gözü açılır. Bu açılışla birlikte kişi evvela kendi nefsinin hilelerini, ardından insanların içlerindeki niyet ve düşünceleri, sonra berzah âlemini ve nihayet semâvâtın melekût tabakalarını seyreder. Feth sahibi bir ârif için mesafe, zaman ve mekân mefhumları birleşir; her şey 'Âlem-i Misâl' ve 'Âlem-i Melekût' dürbünüyle temaşa edilir.

el-İbrîz'de meleklerin ve melekût âleminin tabiatı en ince tafsilatıyla izah edilir. Melekler kesif maddeden değil, 'Nûr-ı Bâhir'den halk olunmuştur. Onların yemek, içmek, yorulmak ve şehvet gibi beşerî sıfatları yoktur. Arş'ı taşıyan meleklerden yağmur tanelerini indiren meleklere kadar her birinin hususi zikirleri, makamları ve simaları vardır. Debbâğ, meleklerin yeryüzündeki salih kullarla nasıl temas kurduğunu ve ilahî feyzi kalplere nasıl aksettirdiğini açıklar.

Debbâğ'a göre beşerî diller (Arapça, Farsça, Türkçe vs.) kesif cisimlerin ifadesidir. Ancak Melekût ehlinin, ervâhın ve Dîvân-ı Evliyâ'nın ortak lisanı 'Lisân-ı Süryânî'dir (tarihî Süryanice değil, ruhların fıtrî semavî lisanı). Bu dilde tek bir kelime, zahir dillerdeki ciltler dolusu hakikati bir anda ifade eder. Bu lisan harflerin zahirî sedasından ziyade, harfin taşıdığı ilahî nur ve enerji dalgalarıyla anlaşılır.

el-İbrîz'in en hayret verici bahislerinden biri 'Dîvânü'l-Evliyâ'dır. Debbâğ'ın bizzat müşahede ve iştirak ettiği bu meclis, Hira Mağarası'nda veya Beytü'l-Makdis'te ruhanî olarak toplanır. Meclisin reisi Resûl-i Ekrem'dir (s.a.v.); onun vekili olarak Hızır (a.s), Kutbü'l-Aktâb, dört Evtâd, yedi Ebdâl ve kırk Nücebâ bu mecliste hazır bulunur. Kâinattaki tasarruflar, zahirî hâdiselerin bâtınî hükümleri ve manevî nöbetler bu divanda tayin ve takdir edilir.

Debbâğ, vefat eden mümin ve kâfir ruhların Berzah'taki ikametgâhlarını bizzat müşahede ettiğini beyan eder. Müminlerin ruhları 'İlliyyîn'de, lâtif bedenleriyle Cennet bahçelerinde serbestçe cevelan ederken; fâsık ve kâfirlerin ruhları 'Sicciyn' zindanlarında azap görür. Ruhlar dünyadaki akrabalarının hallerinden haberdar olur; hediye edilen Fatihalar ve dualar onlara nurdan tepsiler içinde takdim edilir.

Külliyâtta Hz. Peygamber'in (s.a.v.) zâtı, mahlûkatın yaratılış mayası olarak vasfedilir. Cenâb-ı Hak hiçbir şeyi yaratmamışken ilk olarak Habîb-i Edîbi'nin nurunu kendi nurundan tecelli ettirmiştir. Kalem, Levh, Arş, Kürsî ve bütün melekût bu nurun katrelerinden zuhura gelmiştir. Dolayısıyla kâinatta var olan her ilim ve her hayır, Hakîkat-i Muhammediyye güneşinin birer şuâıdır.

Seyyid Abdülazîz ed-Debbâğ, Kur'ân-ı Kerîm'in her bir harf ve âyetinin bâtınî katmanlarını izah ederken ulemayı hayrete düşürmüştür. Her âyetin bir zâhirî mânâsı, bir bâtınî tefsiri, bir haddi ve bir matlaı vardır. Feth sahibi ârifler, tek bir âyetten altmış ayrı hakikat pınarı çıkarabilirler. Bu mânâlar Kur'an'ın lafzına aykırı değil, lafzın melekûtî boyutundaki sonsuz derinliğidir.

el-İbrîz, İslâm irfan geleneğinde İbnü'l-Arabî'nin Fütûhât'ı ve İmam Gazâlî'nin İhyâ'sı gibi temel bir mihenk taşı kabul edilmiştir. Zâhirî ilimlerle bâtınî şuhûdun nasıl kucaklaştığını, ümmî bir velînin ilahî mevhibeyle kâinat kütüphanesini nasıl okuduğunu gösteren en müşahhas vesikadır. Eser, günümüzde de metafizik ve parapsikoloji araştırmacıları için eşsiz bir kaynak teşkil etmektedir.