Şeyh Safiyyüddîn-i Erdebîlî: Safvetü's-Safâ, Erdebîl Hânikâhı ve Safeviyye İrfanı Külliyâtı
Şeyh Zâhid-i Geylânî'nin Halifesi, İbn Bezzâz'ın Rivayetleri; Safeviyye Tarikatının Tasavvufî Menşei, Zikir Âdâbı, Mürşid-Mürid Münasebeti ve Fütûvvet Ahlâkı Üzerine 10 Fasıllık Büyük Monografi.
FASIL I: Şeyh Safiyyüddîn-i Erdebîlî'nin Hayatı, Nesebi ve Mânevî Seyri
Şeyh Safiyyüddîn İshâk b. Cebrâîl el-Erdebîlî (650-735 / 1252-1334), Azerbaycan ve İran coğrafyasının en büyük mutasavvıflarından biri, Safeviyye tarikatının kurucu pîri ve Erdebîl irfan mektebinin mimarıdır. Erdebîl yakınlarındaki Kelhorân köyünde dünyaya gelen Safiyyüddîn, çocukluğundan itibaren zühd, takva, Kur'ân tilâveti ve riyazete düşkünlüğüyle temayüz etmiştir. Gençliğinde zâhirî ilimleri ikmal ettikten sonra kalbî bir aşk ateşiyle Şiraz'a gitmiş, Şeyh Sa'dî-i Şîrâzî ve Necîbüddîn Ali b. Buzguş gibi devrin büyük velilerinin meclislerinde bulunmuştur.
Ancak aradığı kâmil mürşidi Şiraz'da bulamayan Safiyyüddîn'e, Hazar Denizi kıyısındaki Gîlân bölgesinde yaşayan Şeyh Zâhid-i Geylânî Hazretleri işaret edilmiştir. Şeyh Safiyyüddîn, Gîlân'a giderek Şeyh Zâhid'in dergâhına intisap etmiş; yirmi beş yıl boyunca şeyhinin hizmetinde canla başla bulunmuş, nefsani arzularını riyazet potasında eritmiş ve nihayet Şeyh Zâhid'in hem kızı Bîbî Fâtıma ile evlenerek damadı hem de en büyük halifesi ve mânevî vârisi olmuştur.
FASIL II: Şeyh Zâhid-i Geylânî ve Zâhidiyye'den Safeviyye'ye İrfânî İntikal
Safeviyye tarikatının kökleri, Tâceddîn İbrâhim Zâhid-i Geylânî'nin (ö. 700/1301) kurduğu 'Zâhidiyye' ekolüne dayanır. Şeyh Zâhid, silsilesi Ebû'n-Necîb es-Sühreverdî vasıtasıyla Hz. Ali'ye ve Rasûl-i Ekrem'e (s.a.v.) ulaşan, Sühreverdiyye mektebinin aşk, fütûvvet ve hizmet ahlâkını meczetmiş ulu bir zattır. Şeyh Safiyyüddîn, şeyhinin vefatından sonra hilafet makamına geçmiş ve tekkede öyle büyük bir mânevî inkişaf meydana getirmiştir ki tarikat artık 'Safeviyye' adıyla anılmaya başlamıştır.
Bu intikal, sadece bir isim değişikliği değil; tarikatın teşkilat yapısının, zikir usûllerinin ve halk tabakalarıyla kurduğu münasebetin fevkalâde genişlemesidir. Şeyh Safiyyüddîn, Zâhidiyye'nin zühd ve halvet ağırlıklı yapısını muhafaza etmekle beraber, onu toplumun her kesimini kucaklayan muazzam bir fütûvvet ve hizmet tekkesine dönüştürmüştür. Erdebîl Tekkesi, kısa sürede Horasan'dan Anadolu'ya, Suriye'den Hindistan sınırlarına kadar müridlerin akın ettiği küresel bir irfan merkezine dönüşmüştür.
FASIL III: İbn Bezzâz el-Erdebîlî ve Safvetü's-Safâ Eserinin Tarihî ve Menâkıbî Değeri
Şeyh Safiyyüddîn'in hayatı, sözleri, menâkıbı ve tarikatının âdâbı hakkındaki en mühim ve birincil kaynak, müridi Tevekkülî b. İsmâil el-Erdebîlî (İbn Bezzâz) tarafından 759 (1358) yılında Farsça olarak kaleme alınan 'Safvetü's-Safâ fî Menâkıbi'ş-Şeyh Safî' adlı muazzam eserdir. Bu eser, Şeyh Safiyyüddîn'in oğlu ve ikinci pîr Şeyh Sadreddîn Mûsâ'nın emri ve gözetimi altında yazılmıştır.
Safvetü's-Safâ on iki büyük bâbdan müteşekkildir: Şeyhin doğumu ve nesebi, gençliği ve sülûku, kerâmetleri, Kur'ân ve hadis tefsirleri, zikir meclisleri, mürid terbiyesi, tekke âdâbı ve vefatı gibi safhalar fevkalâde canlı bir üslupla aktarılır. Eser, sadece menâkıbî bir metin değil; 14. yüzyıl İlhanlılar dönemi Azerbaycan ve Anadolu'sunun dinî, ictimaî, iktisadî ve tasavvufî hayatını aydınlatan eşsiz bir tarih ve sosyoloji vesikasıdır.
FASIL IV: Erdebîl Hânikâhı: Tekke Teşkilatı, Aşevi, Vakıf Nizamı ve Sosyal Hizmet
Erdebîl Hânikâhı, İslâm tasavvuf tarihindeki en teşkilatlı ve en cömert dergâh modellerinden birini temsil eder. Şeyh Safiyyüddîn'in kurduğu sistemde tekke, sadece ibadet edilen kapalı bir mekân değil; açların doyurulduğu, kimsesizlerin barındığı, hastaların tedavi edildiği ve mazlumların sığındığı bir dârü'l-eman idi. Tekkenin meşhur 'Dârü'l-Huffâz', 'Çillehâne' ve muazzam aşevi (matbah) bölümleri kesintisiz hizmet vermiştir.
Safvetü's-Safâ'da kaydedildiğine göre, her gün tekke kazanlarında binlerce kişiye yemek pişirilir; gelenlerin dini, ırkı, mezhebi sorulmadan herkese ihsanda bulunulurdu. Moğol hükümdarları Olcaytu ve Ebû Saîd Bahadır Han başta olmak üzere vezirler (özellikle Reşîdüddîn Fazlullâh) tekkeye büyük vakıflar bağışlamıştır. Şeyh Safiyyüddîn bu gelirleri şahsı için asla kullanmamış, tamamını fukarâya ve tekke hizmetlerine sarf ederek fütûvvet ahlâkının zirvesini sergilemiştir.
FASIL V: Safeviyye Usûlünde Zikir Âdâbı: Cehrî ve Hafî Zikir, Kelime-i Tevhîd Telkini
Safeviyye mektebinde zikir, kalbin pasını silen ve insanı ilâhî huzura ulaştıran en büyük amel olarak kabul edilir. Şeyh Safiyyüddîn hem dille açıktan yapılan 'cehrî zikri' hem de kalple gizlice icra edilen 'hafî zikri' meczetmiştir. Müride ilk verilen zikir 'Lâ ilâhe illallâh' Kelime-i Tevhîdi'dir. Bu zikir, 'nefy ü isbât' kaidesiyle çekilir: 'Lâ ilâhe' derken kalpten bütün putlar ve mâsivâ sökülüp atılır, 'illallâh' derken hakiki tevhîd nuru kalbe nakşedilir.
Zikir halkalarında müridlerin kıbleye yönelerek diz çökmesi, şeyhin teveccühü altında nefes kontrolüyle zikretmesi esastır. Şeyh Safiyyüddîn şöyle buyurur: 'Zikir yalnız dilde kalırsa gaflettir; zikir kalbe inerse huzurdur; zikir sırra ererse fenâdır; zikir ruha yerleşirse bekādır.' Zikir esnasında vecd ve istiğrak hali doğarsa, sâlikin edeb dairesinde kalması ve gösterişten şiddetle sakınması emredilmiştir.
FASIL VI: Nefis Mertebeleri ve Riyâzet Kaideleri: Erdebîl Tekkesinde Terbiye
Safeviyye terbiyesinde nefis yedi mertebede (Emmâre, Levvâme, Mülhime, Mutmainne, Râziye, Marziyye, Kâmile) teftiş edilir. Şeyh Safiyyüddîn, nefsin bir ejderha gibi olduğunu, ancak riyazet, açlık ve oruçla ehlîleştirilebileceğini belirtir. Erdebîl Tekkesi'nde 'Çille-i Erbaîn' (kırk günlük halvet) çok mühim bir terbiye vasıtasıydı.
Sâlik halvete girmeden önce helalleşir, zâhirî kirlerden arınır ve daracık bir hücrede sadece zaruret miktarı su ve kuru ekmekle kırk gün boyunca tefekkür, zikir ve murakabeye çekilirdi. Şeyh Safiyyüddîn, müridlerinin çilledeki rüyalarını ve yakaza müşahedelerini bizzat dinler, onları nefsin tuzaklarından ve şeytânî vesveselerden koruyarak mânevî makamlara terfi ettirirdi.
FASIL VII: Mürşid-i Kâmil ve Mürid Hukuku: Biat, İrâdet ve Teveccüh Esasları
Safvetü's-Safâ'da mürid ile mürşid arasındaki bağ kutsal bir akit olarak tanımlanır. Biat merasiminde mürid elini şeyhin eline koyarak tövbe eder, günahlarından rücû eder ve ömrünü Hakk rızâsına adayacağına söz verir. Şeyh Safiyyüddîn'e göre kâmil mürid, kendi aklını ve iradesini şeyhin nebevî rehberliğine teslim eden kişidir.
Şeyhin vazifesi ise müride şefkatle yaklaşmak, onun kalbî hastalıklarını (kibir, haset, riyâ, dünya sevgisi) mânevî bir cerrah gibi teşhis edip tedavi etmektir. Mürşidin 'teveccühü' (kalbini müridin kalbine bağlaması), müridin iç âlemindeki perdeleri kaldıran ve feyiz akışını sağlayan en mühim ruhanî tasarruftur.
FASIL VIII: Fütûvvet Ahlâkı, Cömertlik ve Ahîlik Geleneğiyle Münasebetler
Şeyh Safiyyüddîn ve Erdebîl Hânikâhı, fütûvvet (yiğitlik, cömertlik, diğerkâmlık) ruhunun en yüksek temsilcileridir. Safeviyye irfanı, Anadolu Ahîliği ve fütûvvet teşkilatlarıyla derin bağlar kurmuştur. 'Eli açık, sofrası açık, kapısı açık; gözü kapalı, dili bağlı, beli bağlı' olmak fütûvvetin temel şiarıydı.
Şeyh Safiyyüddîn, hırka giymenin veya tesbih sallamanın kuru bir şekilden ibaret olduğunu; asıl dervişliğin başkalarının ayıbını örtmek, kötülük edene iyilikle mukabele etmek ve elindeki her şeyi muhtaçlarla paylaşmak olduğunu vazetmiştir. Erdebîl Tekkesi'nin bu fütûvvet ahlâkı, göçebe Türkmen kabilelerinden şehirlilere kadar yüz binlerce insanın kalbini cezbetmiştir.
FASIL IX: Anadolu ve Azerbaycan Ârifleri Üzerindeki Tesiri ve Tekke Ağı
Şeyh Safiyyüddîn'in mânevî nüfuzu Erdebîl ile sınırlı kalmamış; Tebriz, Hoy, Merâga, Şirvan, Diyarbakır, Sivas, Tokat ve Amasya üzerinden bütün Anadolu'ya yayılmıştır. Binlerce Anadolu dervişi Erdebîl'e gelerek Şeyh Safî'den el almış, memleketlerine dönerek tekkeler ve zaviyeler açmıştır.
Safvetü's-Safâ'da zikredildiğine göre, her yıl Anadolu'dan kervanlar dolusu adak ve hediye Erdebîl'e gelir, tekkenin aşevinde fakirlere dağıtılırdı. Şeyh Safiyyüddîn, müridlerine daima ehl-i sünnet itikadını, şeriat dairesinde zikri ve kardeşlik hukukunu tavsiye etmiştir. Bu dönemde Safeviyye, henüz siyasî bir hanedanlığa dönüşmemiş; pür tasavvufî, ahlâkî ve irfânî bir sünnî tarikat olarak İslâm dünyasını nurlandırmıştır.
FASIL X: Şeyh Safiyyüddîn'in Tasavvufî Mirası ve İslâm Mânevî Coğrafyasındaki Yeri
Şeyh Safiyyüddîn-i Erdebîlî 735 (1334) yılında vefat ettiğinde, ardında asırlarca yaşayacak muazzam bir mânevî ocak, zengin vakıflar ve yüz binlerce müridden oluşan muazzam bir irfan ordusu bırakmıştır. Kabri üzerine inşa edilen Şeyh Safî Külliyesi, bugün de İslâm mimarisinin ve tasavvuf sanatının şaheserlerinden biri olarak ayaktadır.
Safvetü's-Safâ külliyâtı, Şeyh Safiyyüddîn'in şahsında tecessüm eden samimi zühdü, tevhid aşkını, halka hizmeti ve fütûvvet meşalesini ebedîleştirmiştir. Şeyh Safî, Doğunun ve Batının buluştuğu kadim Azerbaycan topraklarında İslâm irfanının sönmeyen bir kandili olarak mânevî tarihteki mümtaz yerini muhafaza etmektedir.