FASIL I: Galata Mevlevîhânesi'nin Genç Şeyhi ve Hüsn ü Aşk'ın Telif Sebebi
Osmanlı Dîvân şiirinin ve Mevlevî irfanının son büyük dâhisi olan Şeyh Gâlib Mehmed Es'ad Dede (1171-1213 / 1757-1799), henüz yirmi altı yaşında iken kaleme aldığı 2042 beyitlik Hüsn ü Aşk mesnevisiyle edebiyat ve tasavvuf tarihimizin en zirve alegorik eserini armağan etmiştir.
Eserin telif sebebi, bir mecliste Nâbî'nin meşhur Hayrâbâd mesnevisinin övülmesi ve 'bunun gibi bir eserin bir daha yazılamayacağı' iddiasına karşı Gâlib'in duyduğu asil gayrettir. Gâlib, altı ay gibi mucizevi bir sürede tamamladığı bu eserde, Nâbî'nin zâhirî ahlakçılığını aşarak aşkın ve vahdetin en derin bâtınî boyutlarını emsalsiz bir lirizm ve sembolizm ile terennüm etmiştir:
«Esrârını Mesnevî'den aldım / Çaldımsa da mîrî malı çaldım / Gencîne-i pür-güherdi sözler / Mâlumdur o gevheri kim gözler»Gâlib bu beytiyle eserinin ilham kaynağının doğrudan Hz. Mevlânâ'nın Mesnevî-i Şerîf'i olduğunu açıkça ilan etmiştir.
FASIL II: Semboller Evreni: Benî Mahabbet Kabilesi ve Kahramanların Temsili
Hüsn ü Aşk, zahiren iki aşığın vuslat macerası gibi görünse de bâtınen bir sâlikin seyr-i sülûk merhalelerini, nefsle cihadını ve Fenâfillâh'a erişini anlatan kusursuz bir tasavvufî alegoridir. Eserin şahıs ve mekân kadrosu derin manevî sembollerle örülmüştür:
| Sembol / Şahıs | Bâtınî Mânâsı ve Tasavvufî Karşılığı |
|---|---|
| Hüsn (Güzel / Sevgili) | Cemâl-i Mutlak, Zât-ı İlahî'nin kemali, Hakîkat-i Muhammediyye. |
| Aşk (Aşık / Talip) | Hakk'ı arayan sâlik, kâmil ruh, beşeriyet kaydından kurtulmaya çalışan irade. |
| Benî Mahabbet Kabilesi | Ezel bezminde 'Elestü bi-Rabbiküm' nidasına 'Belâ' diyen ruhlar meclisi, fıtrat âlemi. |
| Mekteb-i Edeb | Şeriat zahiri, ilim tedrisi ve ilk nefis terbiyesi meclisi. |
| Mollâ-yı Cünûn | Aşk cezbesi, aklı aşan ilahî vecd, aşk sarhoşluğu. |
| Gayret | Aşk'ın yoldaşı, sâlikin himmeti, müridin ümitsizliğe düşmesini engelleyen azmi. |
| Sühan (Söz / Kelam) | Mürşid-i Kâmil, Vahiy nuru, Hakikat-i Muhammediyye'nin kelam mertebesi. |
| Câdû ve Devler | Nefs-i Emmâre, şehvet, gaflet ve dünyevî ihtiras tuzakları. |
Hüsn ü Aşk, Osmanlı şiirinin ve tasavvuf edebiyatının en girift, lirik ve felsefî mesnevisidir. Henüz yirmi altı yaşında bir Mevlevî dervişi iken Şeyh Gâlib tarafından altı ay gibi mucizevî bir sürede kaleme alınan bu şaheser, sadece bir aşk hikâyesi değil; ruhun (sâlikin) kesret bataklığından sıyrılarak Zât-ı Kibriyâ'ya vuslatını anlatan kâmil bir seyr u sülûk manifestosudur.
Mesnevinin merkezindeki Benî Mahabbet (Sevgi Oğulları) kabilesi, ezel bezminde 'Elestü bi-Rabbiküm' nidâsına 'Belâ' diyerek ilahî aşk ahdiyle mühürlenmiş ervâh meclisini temsil eder. Bu kabilede dünyaya aynı gecede gelen Hüsn (Mutlak Güzellik / Tecellî-i Zât) ile Aşk (Hakk'a meftun ruh / cezbe), beşiklerinde iken birbirine bağlanırlar. Onların mekteb-i edepteki hocaları Molla-yı Cünûn (Akl-ı Küll / Aşk Deliliği), terbiyecileri İsmet (Nefsin günahlardan arınmış fıtrî iffeti) ve sâdık yoldaşları Gayret'tir (Sâlikin manevi azmi ve himmeti).
Gâlib bu sembollerle İslâm tasavvufunun 'Aşk bir rehberdir, akıl ise onun arkasından gelen bir bendegândır' kuralını şiirsel bir efsunla dokur. Molla-yı Cünûn, harfleri değil gönül lisanını öğretir; zira akıl harflerin zahirine takılıp kalırken, aşk mânânın bâtınına dalar.
FASIL III: Dâr-ı Fünûn'dan Kalb Kalesi'ne Çetin Yolculuk
Benî Mahabbet kabilesinin büyükleri, Aşk'ın Hüsn'e kavuşabilmesi için ağır bir şart koşarlar: Aşk, Diyâr-ı Kalb'e (Kalb Ülkesi'ne) gidip oradan 'Kîmyâ'yı getirmelidir. Bu yolculuk, tasavvuftaki seyr-i sülûkun ta kendisidir.
Yolculukta Aşk'ın karşılaştığı engeller:
1. Kuyu (Habs-i Nefs): Aşk, yolda bir dev tarafından yakalanıp derin bir kuyuya atılır. Bu kuyu, insanın madde âlemine, beden kafesine hapsoluşunu remzeder.
2. Câdû'nun Büyüleri: Güzel bir peri kılığına giren Câdû (dünya ve nefis), Aşk'ı kandırıp esir eder. Aşk'ı bu büyüden mürşidi remzeden Sühan'ın feyzi kurtarır.
3. Bahr-i Âteş (Ateş Denizi) ve Mumdan Gemiler: Yolculuğun en dehşetli merhalesidir. Önlerine alev alev yanan kızgın bir ateş denizi çıkar ve bu denizi aşmanın tek yolu 'mumdan yapılmış gemilere binmektir'.
FASIL IV: Ateş Denizi ve Mumdan Gemiler Metafiziği
Şeyh Gâlib'in muhayyilesinin ve tasavvufî tefekkürünün zirve noktası olan Ateş Denizi ve Mumdan Gemiler motifi, Fenâfillâh makamının eşsiz bir sembolüdür:
«Mumdan bir gemiyle ateş denizinden geçmek! Ateşe değdiği anda eriyip yok olacak bir vasıtayla o cehennemi ummanı aşmak nasıl mümkün olur? İşte aşk böyledir; aşık, varlığından (benliğinden) vazgeçmedikçe, benlik mumu ilahî ateş karşısında eriyip yok olmadıkça o denizi aşamaz!»Mumun ateşte erimesi fenâdır; fakat eriyen mum ateşin bizzat kendisine dönüştüğü için artık yanmaz olur. Sâlik benliğini terk edip Hakk'ın varlığında yok olduğunda, ateş onun için Hz. İbrahim'in ateşinde olduğu gibi 'berden ve selâmen' (serinlik ve selamet) haline gelir.
FASIL V: Vuslat-ı Mutlak: Hüsn ile Aşk'ın İttihadı ve Birlik Hakikati
Bütün imtihanları Gayret'in sadakati ve Sühan'ın himmetiyle aşan Aşk, nihayet Kalb Kalesi'ne varır. Kalenin burçları nurdandır, bekçileri meleklerdir.
Kapılar açılıp içeri girdiğinde Aşk hayretler içinde kalır:
Karşısında tahtta oturan Hüsn'ü gördüğünde fark eder ki, Hüsn ile kendisi aynı zâttır! Baştan beri peşinde koştuğu güzel, meğer kendi hakikatinin aynadaki aksinden ibarettir:
«Hüsn Aşk idi, Aşk Hüsn idi bildim / Ben bendeymişim anı anladım / Aşk imiş her iki cihânın varı / Gitti ikilik, kaldı bir Dîdâr-ı Bâkî!»Böylece sülûk tamamlanır; ikilik perdesi yırtılır ve Vahdet-i Vücûd'un 'Lâ mevcûde illallâh' hakikati tecelli eder.
FASIL VI: Edebî ve Tasavvufî Kaynakça
Şeyh Gâlib ve Hüsn ü Aşk üzerine temel inceleme ve neşirler:
- Şeyh Gâlib, Hüsn ü Aşk, metin ve şerh: Abdülbâki Gölpınarlı, Altın Kitaplar, İstanbul.
- Şeyh Gâlib, Hüsn ü Aşk, haz. Prof. Dr. Muhammet Nur Doğan, Yelken Düşünce Yayınları.
- Victoria Rowe Holbrook, The Unreadable Shores of Love: Turkish Modernity and Mystic Romance, The Catholic University of America Press.
- Ahmet Hamdi Tanpınar, XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi, Çağlayan Kitabevi, İstanbul.
- Walter G. Andrews, Poetry's Voice, Society's Song: Ottoman Lyric Poetry, University of Washington Press.
- Mehmet Çavuşoğlu, Divanlar Arasında: Şeyh Galib ve Hüsn ü Aşk Tetkikleri.
FASIL VII: Sebk-i Hindî Akımının Zirvesi: İmajlar, Tezatlar ve Bâtınî İştikaklar
Şeyh Gâlib, 17. ve 18. yüzyıllarda Hindistan ve İran saraylarında teşekkül eden, derin hayal gücü, girift tezatlar ve felsefî mazmunlarla örülü Sebk-i Hindî (Hint Tarzı) şiir ekolünü Osmanlı Türkçesinde en mükemmel kemaline ulaştıran şairdir.
Gâlib'in şiirinde kelimeler sadece sözlük anlamlarıyla değil, prizmadan geçen ışık gibi binbir metafizik renge bürünür:
- 'Ateş rengi gül', 'feryadın rengi', 'hûş der-dem neşvesi' gibi duyular arası aktarımlar (sinestezi), sâlikin zihnini rasyonel aklın kalıplarından çıkarıp kalbî bir vecd iklimine taşır.
- Gâlib, klasik gazel mazmunlarını ters yüz ederek sevgilinin gamzesini bir cellat oku değil, nefsin putlarını kıran bir tevhid kılıcı olarak kurgular.
Onun dili, hem Türkçenin en berrak ahengini hem de Fars ve Arap irfanının en derin ıstılahlarını yekvücut kılan bir mucizedir.
FASIL VIII: Galata Mevlevîhânesi Postunda Bir Sultan: III. Selim ile Manevî Dostluk
1791 senesinde Galata Mevlevîhânesi şeyhliğine tayin edilen Şeyh Gâlib, kısa sürede dönemin padişahı Sultan III. Selim'in (İlhâmî) derin muhabbet ve hürmetine mazhar olmuştur. Sanatkâr ve bestekâr bir padişah olan III. Selim ile genç şeyh arasındaki münasebet, hükümdar-tebaa ilişkisinin çok ötesinde mürid-mürşid ve ruhî bir dostluk mahiyetindedir.
Padişah, Galata Mevlevîhânesi'ni baştan sona tamir ettirmiş, dergâhın semâhânesinde bizzat mukabelelere iştirak etmiştir. Gâlib ise padişahın Nizam-ı Cedid ıslahatlarını manevî bir diriliş hamlesi olarak desteklemiş, yazdığı kasidelerde adalet ve ihlas çağrısında bulunmuştur. Gâlib'in henüz 42 yaşında iken dâr-ı bekāya irtihali üzerine Sultan III. Selim'in duyduğu keder, tarihin en hüzünlü ve samimi mersiyelerine konu olmuştur.
FASIL IX: Hüsn ü Aşk'tan Seçme Şâheser Beyitler ve İrfanî Şerhleri
Şeyh Gâlib'in şaheseri Hüsn ü Aşk mesnevisi, tasavvufî sembolizm, Kalb Kalesi, Bahr-i Âteş, Gayret, İsmet, Sühan ve ilahî aşkın sırları külliyatı.