Şeyh Edebali: Devlet Hikmeti, Fütüvvet Ahlâkı ve Adalet Külliyâtı

Şeyh Edebali, Karaman doğumlu olup ilk tahsilini memleketinde tamamladıktan sonra devrinin en büyük ilim merkezi olan Dımaşk'a (Şam) gitmiştir. Burada meşhur fıkıh âlimi Necmeddin Zâhidî'nin rahle-i tedrisinden geçerek Hanefî fıkhı, hadis usûlü ve usûl-i fıkıhta derinleşmiştir. Şam'daki akademik tahsilinin ardından tasavvufa yönelmiş; sûfîlerin pîri Tâceddin b. Kırdı gibi büyük zâtlara intisap ederek şeriat ilimlerini tarîkat terbiyesi ve fütüvvet ahlâkıyla meczetmiştir. Anadolu'ya döndüğünde Eskişehir-Bilecik havzasında bir zaviye kurarak Türkmen boylarının, gazilerin ve ahilerin manevî reisi haline gelmiştir.

Fütüvvet; yiğitlik, cömertlik, fedakârlık ve nefsî arzuları cemiyetin maslahatı uğruna terk etme mefkûresidir. Şeyh Edebali, Ahi Evran-ı Velî ve Hacı Bektâş-ı Velî ile çağdaş olup Ahilik nizamının batı ucundaki en büyük kutbudur. Ahilikte 'eli açık, kapısı açık, sofrası açık' olmak; buna mukabil 'dili bağlı, beli bağlı, gözü bağlı' bulunmak esastır. Edebali, bu ahlâkî ilkeleri sadece esnaf loncalarının meslekî nizamı kılmamış, onu kurulmakta olan cihan devletinin bürokratik ve askerî karakteri haline getirmiştir.

Aşıkpaşazâde ve Neşrî tarihlerinde tafsilatıyla nakledildiği üzere, Osman Gazî'nin Edebali'nin zaviyesinde misafir kaldığı bir gece gördüğü rüya, İslâm tarih felsefesinin en mühim sembolik tablolarından biridir. Edebali'nin göğsünden doğan bir ayın gelip Osman'ın koynuna girmesi ve ardından Osman'ın göbeğinden fışkıran ulu bir çınarın gölgesinin Kafkaslar'dan Atlas Okyanusu'na, Fırat'tan Tuna'ya kadar üç kıtayı sarması; nübüvvet ve velâyet nurunun saltanat ve devletle birleşmesini remzeder. Edebali bu rüyayı tabir ederek kızı Bâlâ Hatun'u (Malhun) Osman'a nikahlamış, böylece devletin nesebî ve rûhânî temelini atmıştır.

Edebali'nin damadı Osman Gazî'ye hitaben irad ettiği vasiyet, klasik Şark siyasetnâme geleneğinin (Siyâsetnâme-i Nizâmülmülk ve Kutadgu Bilig) en rafine hülasasıdır: 'Ey oğul! Beysin! Bundan sonra öfke bize, uysallık sana; güceniklik bize, gönül almak sana; suçlamak bize, katlanmak sana; acizlik bize, yanılgı bize, hoş görmek sana; geçimsizlikler, çatışmalar, uyumsuzluklar, anlaşmazlıklar bize, adalet sana...' Bu hitap, iktidarı bir tahakküm ve intikam vasıtası değil, bir tahammül, şefkat ve adalet emaneti olarak vazetmektedir.

Batı siyaset felsefesinde Machiavelli ve Hobbes ile tezahür eden 'devlet için insanı feda etme' anlayışına taban tabana zıt olarak Edebali, devleti ferdin ve cemiyetin saadetine hizmet eden bir vasıta olarak tarif etmiştir. 'İnsanı yaşat ki devlet yaşasın' kaidesi; insanın can, akıl, nesil, mal ve din emniyetini (Makâsıdü'ş-Şerîa) devletin varlık meşruiyetinin yegâne şartı sayar. Devlet, vatandaşının izzetini, refahını ve ruhî kemâlâtını koruduğu nispette ayakta kalır; zâlim sultanın devleti ise zevale mahkûmdur.

Ahiliğin iktisadî felsefesi, vahşi kapitalizmin sömürü çarklarını asırlar öncesinden kıran ilâhî bir adalet mekanizmasıdır. Edebali'nin inşa ettiği sistemde faiz kesinlikle reddedilmiş, kar hadleri (narh) üretici ve tüketiciyi ezdirmeyecek şekilde sınırlandırılmış, kalitesiz mal üreten esnafın 'pabucu dama atılarak' meslekten ihracı sağlanmıştır. Her zanaat erbabı bir pîre (Hz. Âdem çiftçilerin, Hz. İdris terzilerin, Hz. Davud demircilerin pîri) nispet edilmiş; işyerleri birer ibadethane, kazanç ise Allah'ın rızasına ulaşma vesilesi kabul edilmiştir.

Osmanlı'nın kuruluşundaki dinamizmin sırrı, kılıç ile kalemin, cihad ile nefis terbiyesinin ayrılmaz birlikteliğindedir. 'Alp' unvanı taşıyan savaşçı Türkmen gazileri, Edebali dergâhında terbiye görerek 'Eren' mertebesine yükselmiş ve böylece 'Alperen' mefkûresi doğmuştur. Alperen; fethettiği topraklara zulüm ve talan değil, adalet ve imar götüren; kılıcını ancak mazlumun hakkını müdafaa için çeken, zafere ulaştığında ise kibirlenmeyip secdeye kapanan derviştir.

İslâm hukukunun temel kaidesi olan 'Adalet mülkün temelidir' prensibi, Edebali'nin vasiyetinde devletin ana omurgası olarak vurgulanır. Edebali, adaletin tecellisinde din, ırk ve mezhep farkı gözetilmemesini emretmiştir. Fâtih Sultan Mehmed'in gayrimüslim tebaaya tanıdığı Ahidnâme'nin, Bursa ve İznik kadılarının adalet terazisinin arkasında Edebali'nin Bilecik'te kurduğu bu şaşmaz şer'î istiklal mevcuttur.

Edebali'nin Bilecik hisarındaki zaviyesi, Osmanlı Beyliği'nin ilk gayrıresmî başkenti ve kurucu danışma meclisidir. İlk Osmanlı kadısı ve müftüsü olan Dursun Fakih, Edebali'nin talebesi ve damadıdır. Karacahisar'da Osman Gazi adına okunan ilk Cuma hutbesinin fıkhî cevazı bu zaviyede kararlaştırılmış; devlet teşkilatının vergi, askerî ve mülkî taksimatı Edebali'nin istişaresiyle yürütülmüştür.

Şeyh Edebali'nin vasiyeti ve fütüvvetnâmeler, 21. yüzyılın liderlik ve kriz yönetimi teorilerine dahi ilham verecek evrensel derinliktedir: 'Bölünmek bize, bütünlemek sana... Güçlüsün, kuvvetlisin, akıllısın, kelamlısın; ama bunları nerede ve nasıl kullanacağını bilmezsen sabah rüzgârlarında savrulur gidersin.' Bu felsefe; tevazu ile celâdeti, şefkat ile dirayeti mezceden kâmil idare modelini insanlığa armağan etmiştir.