Şeyh Behâî: el-Keşkûl, Hülâsatü'l-Hisâb ve Mistik Felekiyyât Külliyâtı

Bahâüddîn Muhammed b. Hüseyin b. Abdissemad el-Hârisî el-Âmilî, bilinen adıyla 'Şeyh Behâî' (953-1030 / 1547-1621), İslâm medeniyetinin son büyük polimatlarından (hezarfen / çok yönlü dâhilerinden) biridir. Lübnan'ın kadim ilim merkezi Cebel-i Âmil bölgesindeki Baalbek'te doğmuş, henüz çocuk yaşta babasıyla birlikte İran'a göç etmiştir. Kazvin ve Herat'ta devrin en büyük âlimlerinden aklî ve naklî ilimleri tahsil etmiş, riyâziyyât, hendese, mimarlık, astronomi, fıkıh, tefsir, hadis, edebiyat ve tasavvuf sahalarında mutlak bir vukufiyet kazanmıştır. Safevî Hükümdarı Şah I. Abbas'ın devrinde devletin en yüksek dinî ve ilmî makamı olan 'Şeyhülislâmlık' pâyesine yükselmiş, yeni başkent İsfahan'ın imarında başmimar ve başmühendis olarak görev yapmıştır.

Şeyh Behâî'nin en meşhur edebî ve irfânî eseri 'el-Keşkûl' (Derviş Çantası), Doğu İslâm kültürünün en zengin antolojisidir. Dervişlerin omuzlarında taşıdıkları keşkûl gibi her türlü inciyi, nâdide hikmeti, tefsir inceliğini, hadis şerhini, felsefî latifeyi, riyâzî bilmeceyi ve tasavvufî şiiri içinde barındıran beş büyük defterden müteşekkildir. Behâî, Arapça ve Farsçanın en seçkin beyitlerini, Hallâc-ı Mansûr, Attâr, Mevlânâ, Sa'dî ve Hâfız'ın şiirlerini kendi zarif nesriyle harmanlamıştır. Eser, salt bir derleme değil, okuyucunun zihnini zâhirî kalıplardan kurtarıp bâtınî hikmetlere kanatlandıran bir irfan ve tefekkür okuludur.

Şeyh Behâî'nin riyâziyyât sahasındaki şaheseri 'Hülâsatü'l-Hisâb', yazıldığı andan itibaren Osmanlı medreselerinden Hindistan'a kadar bütün İslâm âleminde matematik tedrisatının ana kitabı olmuştur. On babdan oluşan bu muhtasar ve mükemmel eser; tam sayılar ve kesirlerle dört işlem, kök alma, orantı, cebirsel denklemlerin çözümü, bilinmeyenlerin tespiti (hisâbü'l-hataeyn / çift yanlış yöntemi) ve arazi ölçüm hendesesini (mesâha) ihtiva eder. Eser üzerine Osmanlı ulemasından Kuyucaklızâde Mehmed Âtıf Efendi dahil onlarca büyük matematikçi tarafından şerhler yazılmış, modern matematik öncesi klasik İslâm aritmetik ve cebirinin en berrak özeti kabul edilmiştir.

Astronomi ilminde Şeyh Behâî, 'Teşrîhu'l-Eflâk' (Feleklerin Anatomisi) adlı eseriyle gökbilimin temel ilkelerini hendesî modellerle açıklamıştır. Küreler kuramı, gezegenlerin yörüngeleri, güneş ve ay tutulmalarının hesaplanması, kıble tayini ve usturlap aletinin kullanımı konularında son derece dakik tahliller yapmıştır. Eserde Batlamyus modellerini aktarırken, gezegen hareketlerinin düzensizliğini sorgulayan İslâm astronomi geleneğinin (Şükûk literatürü) eleştirilerini dikkate almıştır. Ayrıca 'Risâletü'l-Usturlâb' (Tuhfe-i Hâtemî) adlı Farsça eseriyle usturlabın imalatı ve hesaplama tekniklerini saray ve medrese muhitine öğretmiştir.

Şeyh Behâî, sadece bir teorisyen değil, dehasını maddeye nakşeden muazzam bir mimar ve şehir plancısıdır. İsfahan'ın dünyaca meşhur Nakş-ı Cihan Meydanı'nın tasarımında, Zâyende Nehri'nin sularının şehre ve tarım arazilerine adil biçimde dağıtılmasını sağlayan hidrolik kanal sisteminde (Tûmâr-ı Şeyh Behâî) onun mühendislik imzası vardır. İsfahan Mescid-i Şah'ın (Mescid-i İmam) kubbesinde uyguladığı çift cidarlı akustik hendese sayesinde, kubbenin tam altındaki tek bir fısıltı veya ayak sesi, hiçbir elektronik aygıt olmaksızın 49 farklı yankı noktasıyla devâsâ mâbedin her köşesine eşit berraklıkta ulaşmaktadır.

İsfahan yakınlarındaki Amû Abdullah Türbesi üzerine inşa edilen ve 'Menâr-ı Cünbân' (Sallanan Minareler) olarak bilinen mimari şaheser, Şeyh Behâî'nin mekanik rezonans ve sönümlenme fiziğindeki eşsiz dehasını gösterir. Birbirinden metrelerce uzakta olan iki tuğla minareden biri insan gücüyle hafifçe sallandığında, aradaki bina hiçbir zarar görmeden diğer minare de aynı frekansta ve ahenkle sallanmaya başlar. Modern dinamik yapı fiziğinin ve sismik rezonansın asırlar önce mimariye tatbik edildiği bu yapı, Behâî'nin madde ile metafizik arasındaki titreşim bağını çözdüğünün somut delilidir.

Şeyh Behâî, Fars edebiyatının en lirik ve arif şairlerindendir. Kaleme aldığı 'Nân u Halvâ' (Ekmek ve Helva), 'Şîr u Şeker' (Süt ve Şeker) ve 'Nân u Penîr' (Ekmek ve Peynir) isimli üç irfânî mesnevîsinde zühd, ihlas, nefsin hileleri ve ilâhî aşkı terennüm etmiştir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin üslubunu devam ettiren Behâî, bu manzumelerde dünyevî makam ve rütbelerin faniliğini, saray hayatının aldatıcılığını ve asıl zenginliğin dervişlik ve fakr makamında olduğunu kendi nefsine hitaben ibretle dile getirmiştir.

Büyük bir ilim ve devlet adamı olmasına rağmen Şeyh Behâî, ömrünün önemli bir kısmını derviş kıyafetinde tebdil-i kıyâfet ederek seyahatle geçirmiştir. Hac farizasını ifa etmek üzere Bağdat, Halep, Şam, Kudüs, Mekke ve Medine'yi dolaşmış; bu seyahatlerinde Sünnî ulema ile dostluklar kurmuş, ilim alışverişinde bulunmuştur. İsfahan'dan Meşhed'e kadar yüzlerce kilometrelik yolu yaya olarak yürümüş, türbelerin manevî atmosferinde murakabe ve halvete çekilmiştir. Onun seyahatleri, İslâm coğrafyasındaki mezhebî taassupları aşan kuşatıcı bir tevhid yürüyüşüdür.

Arap dili ve grameri sahasında kardeşi Abdüssamed için yazdığı 'el-Fevâidü's-Samediyye', nahiv ilminin mantıkî kurallarını en özlü biçimde öğreten bir klasik haline gelmiştir. Fıkıhta 'Câmi-i Abbâsî' adlı Farsça ilmihaliyle İslâm fıkhının amelî hükümlerini halkın anlayacağı dilde ilk defa sistemleştirmiştir. Usûl-i fıkıhta ise 'Zübdetü'l-Usûl' adlı eseriyle aklın hücciyetini, icmâı ve şer'î delilleri Meşşâî mantıkla tahkim etmiştir. Behâî, şeriatın zâhirî hükümlerine riayeti tasavvufî sülûkün vazgeçilmez temeli saymıştır.

Şeyh Behâî 1030 (1621) yılında İsfahan'da vefat ettiğinde, cenazesi vasiyeti üzerine Horasan'daki İmam Rızâ Türbesi'nin bahçesine defnedilmiştir. Ardında mimarî anıtlar, çözülemeyen riyâzî bulmacalar, medreselerde yüzyıllarca okutulan ders kitapları ve kalpleri titreten tasavvufî şiirler bırakmıştır. O, mimarlık ile matematiği, astronomi ile fıkhı, saray şeyhülislâmlığı ile dervişlik hırkasını şahsında kusursuzca cem eden, Doğu İslâm medeniyetinin 'Rönesans İnsanı' prototipidir.